- 1समर्थांची करुणाष्टकेसमर्थ रामदास (१६०८-१६८१) हे महाराष्ट्राचे थोर संत. जालन्याजवळच्या जांब गावी त्यांचा जन्म झाला; त्यांचे मूळ नाव नारायण. नाशिकजवळ टाकळी येथे सुमारे बारा वर्षे तप केल्यावर तितकीच वर्षे त्यांनी भारतभर भ्रमण केले. पुढे सातारा प्रांतात चाफळ आणि स…
- 2रघुनायका मागणें हेंचि आतांया प्रार्थनेत समर्थ रामाकडे आपली मागणी एकेक करून मांडतात. त्यांचा पहिलाच शब्द आहे ‘उदासीन’: जगात न गुंतलेले, जगाचा आधार न धरणारे मन. प्रत्येक कडवे ‘रघुनायका मागणें हेंचि आतां’ या ओळीवर संपते: रघुनायका, आता माझे मागणे एवढेच. याच ओळीने हे काव…
- 3समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावेंही कृतज्ञतेची प्रार्थना आहे. रामाने आपल्यासाठी काय काय केले, ते रामदास एकेक आठवतात. प्रत्येक कडवे एकाच प्रश्नावर संपते: ‘समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें’. उत्तीर्ण होणे म्हणजे ऋण पुरे फेडून मोकळे होणे, उतराई होणे. एवढ्या मोठ्या ऋणातून मी…
- 4उदासीन हा काळ कोठें न कंठेयेथे समर्थ रामाच्या भेटीसाठी व्याकूळ होऊन हाक मारतात. या प्रार्थनेचे ध्रुवपद ‘उदासीन’ या शब्दावर उभे आहे; येथे त्याचा अर्थ सुने, उदास, निरुत्साही मन असा आहे. ‘उदासीन हा काळ कोठें न कंठे’ म्हणजे या उदास अवस्थेत कुठेही वेळ कंठत नाही. संतांच्य…
- 5तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलोंया प्रार्थनेत समर्थ स्वतःला रामाच्या थोर भक्तांशेजारी उभे करून पाहतात, आणि आपण कमी पडतो, असे त्यांना दिसते. प्रत्येक कडवे एकाच निवाड्यावर संपते: ‘तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों’. रामा, तुझे असंख्य भक्त होऊन गेले. त्यांनी साधनेसाठी फार कष्ट…
- 6श्रीरामावर भारही छोटी प्रार्थना म्हणजे रामावरच्या भरवशाची साक्ष. आपल्यापाशी अर्पण करण्याजोगे काहीच नाही, हे रामदास जाणतात, आणि सारे काही रामावर सोपवतात. त्यांचा भार रामानेच उचलला आहे. माझ्यापाशी भक्ती नाही, ज्ञान नाही, ध्यानही काही नाही. रामा, माझ्यात प्…
- 7रघूनायका काय कैसें करावेंही प्रार्थना म्हणजे जगाला विटलेल्या मनाची हाक. तिची सुरुवात ‘उदासीन’ या शब्दाने होते; येथे त्याचा अर्थ सुने, उदास मन असा आहे. प्रत्येक कडवे एकाच प्रश्नावर संपते: ‘रघूनायका काय कैसें करावें’. मन उदास आहे; वेळ जातो असे वाटतच नाही. सदासर्वदा ए…
- 8सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसीहे छोटे काव्य म्हणजे रामापासून दुरावलेल्या भक्ताची विरहाची हाक आहे. त्यात रामदास आपल्या प्रारब्धाविषयी बोलतात: पूर्वीच्या कर्मांनी घडलेले, याच जन्मी भोगावे लागणारे नशीब. रामाला ते सर्वोत्तम म्हणतात, आणि प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी विचारतात: त…
- 9उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागेयेथे रामदास रामाच्या वियोगाचे दुःख आपल्याच शब्दांत मांडतात. ते रामाशी बोलत नाहीत; रघुनायकाविषयी, राघवाविषयी बोलतात. ध्रुवपदाचा गाभा ‘उदासीन’ हा शब्द आहे. येथे त्याचा अर्थ जगापासून अलिप्त, सगळ्यावरून उडालेले मन. ध्रुवपद असे आहे: ‘उदासीन हे व…
- 10तुजवीण रामा मज कंठवेनाही विरहाची हाक आहे. आपल्या मनावर जे जे ओझे आहे, ते सारे रामदास रामापुढे मांडतात, आणि प्रत्येक कडवे ‘तुजवीण रामा मज कंठवेना’ या एकाच ओळीवर संपते. पहिल्या ओळीत जीवाचा, म्हणजे देह धारण करणाऱ्या व्यक्तिगत आत्म्याचा, उल्लेख आहे. तुझ्या वियोगाने…
- 11अनुदिन अनुतापेंकरुणाष्टकांपैकी हे सर्वांत प्रसिद्ध. याला ध्रुवपद नाही; प्रत्येक कडवे म्हणजे एक नवी आर्त हाक. रघुपती, रघुनाथ, राघव, रघुवीर अशी रघुकुळाची अनेक नावे घेऊन समर्थ येथे रामाला आळवतात. रामराया, दिवसेंदिवस मी पश्चात्तापाने होरपळतो आहे. हे परम दीनदय…
- 12बुद्धि दे रघुनायकाया प्रार्थनेत, आठ अक्षरांच्या छोट्या ओळींतून, रामदास आपल्यापाशी जे जे नाही, ते सारे रामापुढे मांडतात. ते मागतात बुद्धी: योग्य ते पाहण्याची आणि योग्य निर्णय घेण्याची मनाची शक्ती. प्रत्येक कडवे याच मागणीवर संपते: ‘बुद्धि दे रघुनायका’. माझ्याक…
- 13शीतल छायाही छोटी प्रार्थना चार इच्छांनी सुरू होते, एका ओळीत एक, आणि प्रत्येक ओळीत रघुवीराचे नाव येते. आपले मन, आपले अंतर, आपली आस आणि आपली वाणी, असे सारे काही रामाकडे वळावे, अशी रामदासांची मागणी आहे. रघुवीराच्या भजनाची प्रीती माझ्या मनाला लागो. रघुव…