करुणाष्टके
समर्थांची करुणाष्टके
॥ करुणाष्टके ॥
समर्थ रामदास (१६०८-१६८१) हे महाराष्ट्राचे थोर संत. जालन्याजवळच्या जांब गावी त्यांचा जन्म झाला; त्यांचे मूळ नाव नारायण. नाशिकजवळ टाकळी येथे सुमारे बारा वर्षे तप केल्यावर तितकीच वर्षे त्यांनी भारतभर भ्रमण केले. पुढे सातारा प्रांतात चाफळ आणि सज्जनगड येथे राहून त्यांनी उपदेश केला, मठ आणि मंदिरे स्थापली. ते शिवाजी महाराजांचे समकालीन होते. त्यांचे दासबोध आणि मनाचे श्लोक हे दोन्ही ग्रंथ या संकेतस्थळावर आहेत. ते राम आणि हनुमान यांचे भक्त होते, आणि राम हे त्यांचे उपास्य दैवत. या प्रार्थनांत ते रामाला रघुनायक, राघव म्हणतात; पण सर्वांत अधिक ‘समर्थ’ म्हणतात. पुढे हेच नाव रामदासांची स्वतःची ओळख बनले. स्वतःसाठी मात्र त्यांचे एकच नाव आहे: दास, रामाचा सेवक.
समर्थांची करुणाष्टके
॥ करुणाष्टके ॥
करुणाष्टके म्हणजे रामाची करुणा भाकणाऱ्या समर्थांच्या प्रार्थना. करुणा आणि अष्टक, म्हणजे आठ कडव्यांचे काव्य, या दोन शब्दांचे हे नाव आहे. पण हे नाव समर्थांनी दिलेले नाही, ते नंतर पडले; आणि ही काव्ये चार कडव्यांपासून अठरा कडव्यांपर्यंत आहेत. ल. रा. पांगारकरांनी १९२७ साली समर्थांच्या ग्रंथांचे संपादन केले. प्रत्येक भक्त रोज म्हणतो अशी दहा करुणाष्टके त्यांनी नावानिशी सांगितली आहेत. रा. द. रानडे यांनी १९२६ साली केलेल्या समर्थांच्या वचनांच्या निवडीत बारा करुणाष्टके छापली. या पुस्तकात बारा काव्ये आहेत: पांगारकरांची दहा, आणि दोघांनीही छापलेली आणखी दोन. रामदासी घरांत ही करुणाष्टके रोज म्हटली जातात, गायलीही जातात. त्यांतील बहुतेक मनाच्या श्लोकांच्याच वृत्तात आहेत. जिथे समर्थ रामाची प्रार्थना करतात, तिथे अर्थही त्यांच्याच स्वरात, रामाला उद्देशून सांगितला आहे.