करुणाष्टके
सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसी
दुःखानळें मी संतप्त देहीं । तुजवीण रामा विश्रांति नाहीं । आधार तूझा मज मी विदेसी । सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसी ॥ १ ॥ प्रारब्ध खोटें अभिमान आला । स्वामीसमर्था वियोग जाला । तेणें बहु क्षीति वाटे मनासी । सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसी ॥ २ ॥
हे छोटे काव्य म्हणजे रामापासून दुरावलेल्या भक्ताची विरहाची हाक आहे. त्यात रामदास आपल्या प्रारब्धाविषयी बोलतात: पूर्वीच्या कर्मांनी घडलेले, याच जन्मी भोगावे लागणारे नशीब. रामाला ते सर्वोत्तम म्हणतात, आणि प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी विचारतात: तू मला कधी भेटशील? दुःखाच्या आगीत मी होरपळतो आहे; माझा देह पोळून निघाला आहे. रामा, तुझ्याविना मला विसावा नाही. मला आधार फक्त तुझा; मी परक्या मुलुखातला परदेशी आहे. हे सर्वोत्तमा, तू मला कधी भेटशील? माझे प्रारब्धच वाईट. माझ्यात अभिमान शिरला, आणि स्वामी समर्था, तुझा माझा वियोग झाला. त्याची मनाला फार खंत वाटते. तुझे दर्शन मला कधी होईल? या ओळीचा अर्थ एकाच साखळीसारखाही घेता येतो: प्रारब्ध वाईट होते, म्हणून अभिमान आला; म्हणजे अभिमान हेच पूर्वकर्मांचे फळ.
सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसी
तुझिया वियोगें बहु वेदना रे । विवेक नाहीं आम्हां दिना रे । पडिला समंधु या दुर्जनेसीं । सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसी ॥ ३ ॥ संसारचिंता मज वाटते रे । रामा प्रपचीं मन जातसे रे । संसर्ग आहे इतरां जनासीं । सर्वोत्तमा कै मज भेटि देसी ॥ ४ ॥
तुझ्या वियोगाने मला फार वेदना होतात. आम्हा दीनांना विवेक नाही; खरे कोणते आणि खोटे कोणते, हे ओळखण्याची शक्ती नाही. या दुष्ट भवाशी, या जगाशी माझे नाते जडले आहे. संसाराची चिंता मला सतावते. रामा, माझे मन सारखे प्रपंचाकडे धाव घेते. इतर लोकांच्या संगतीत मी वावरतो. हे सर्वोत्तमा, तू मला कधी भेटशील? या प्रश्नाला काव्यात उत्तर मिळत नाही; सुरुवातीपासून विचारलेल्या त्याच प्रश्नावर ते थांबते.