करुणाष्टके
तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों
असंख्यात रे भक्त होऊनि गेले । तिहीं साधनांचे बहू कष्ट केले ॥ नव्हे कार्यकर्ता भुमीभार जालों । तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों ॥ १ ॥ बहू दास ते तापसी तीर्थवासी । गिरीकंदरीं भेटि नाहीं जनांसी ॥ स्थिती ऐकतां थोर विस्मीत जालों । तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों ॥ २ ॥
या प्रार्थनेत समर्थ स्वतःला रामाच्या थोर भक्तांशेजारी उभे करून पाहतात, आणि आपण कमी पडतो, असे त्यांना दिसते. प्रत्येक कडवे एकाच निवाड्यावर संपते: ‘तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों’. रामा, तुझे असंख्य भक्त होऊन गेले. त्यांनी साधनेसाठी फार कष्ट उपसले. मी काहीच कार्य केले नाही; मी पृथ्वीला केवळ भार झालो. मी तुझा दास व्यर्थ जन्माला आलो. तुझे कितीतरी दास तपस्वी होते. कुणी तीर्थक्षेत्री राहिले, कुणी डोंगरदऱ्यांतल्या गुहांत, जिथे ते कुणालाच भेटत नसत. त्यांची ती राहणी ऐकून मी थक्क झालो. आणि माझा जन्म वाया गेला.
तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों
सदा प्रेमरासी तयां भेटलासी । तुझ्या दर्शनें स्पर्शनें सौख्यराशी ॥ अहंतामनीं शब्दज्ञानें बुडालों । तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों ॥ ३ ॥ तुझ्या प्रीतिचे दास जन्मास आले । असंख्यात ते कीर्ति बोलोनि गेले ॥ बहू धारणा थोर चक्कीत जालों । तुझा दास मीं व्यर्थ जन्मास आलों ॥ ४ ॥
जे प्रेमाने ओथंबलेले होते, त्यांना तू सदैव भेटलास. तुझ्या दर्शनाने आणि स्पर्शाने ते अपार सुखाने भरून गेले. मी मात्र मनात अहंता बाळगून, शब्दांपुरत्याच उरलेल्या ज्ञानात बुडालो. तुझा हा दास व्यर्थ जन्माला आला. तुझ्यावर प्रेम करणारे असंख्य दास जन्माला आले; तुझी कीर्ती गाऊन ते निघून गेले. त्यांची निष्ठा फार थोर होती; ती पाहून मी चकित होऊन जातो. माझा जन्म मात्र फुकट गेला.
तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों
बहूसाल देवालयें हाटकाचीं । रसाळा कळा लाघवें नाटकाचीं ॥ पुजा देखतां जाड जीवीं गळालों । तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों ॥ ५ ॥ कितेकीं देहें त्यागिले तूजलागीं । पुढें जाहले संगतीचे विभागी ॥ देहेदुःख होतांचि वेगीं पळालों । तुझा दास मीं व्यर्थ जन्मास आलों ॥ ६ ॥
कित्येकांनी तुझ्यासाठी सोन्याची देवालये बांधली. कित्येकांनी नाना रसाळ कलांनी, नाटकातल्या कौशल्याने आणि मोहकतेने तुझी पूजा मांडली. ती पूजा पाहून जड जिवाचा मी पार गळून गेलो. मी, तुझा दास, व्यर्थ जन्माला आलो. कित्येकांनी तुझ्यासाठी देह त्यागले, आणि पुढे ते तुझ्या सहवासाचे वाटेकरी झाले. मी मात्र देहाला दुःख होताच वेगाने पळ काढला.
तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों
किती योगमूर्ती किती पुण्यमूर्ती । किती धर्मसंस्थापना अन्नशांती ॥ परस्तावलों कावलों तप्त जालों । तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों ॥ ७ ॥ सदासर्वदा राम सोडोनि कामीं । समर्था तुझे दास आम्ही निकामी ॥ बहू स्वार्थबुद्धीन रे कष्टवीलों । तुझा दास मी व्यर्थ जन्मास आलों ॥ ८ ॥
कितीतरी योगमूर्ती होऊन गेल्या, कितीतरी पुण्यमूर्ती होऊन गेल्या. कितीतरी जणांनी धर्माची स्थापना केली, आणि भुकेल्यांना तृप्त होईपर्यंत अन्न दिले. आणि मी पस्तावलो, कावलो, होरपळलो. मी तुझा दास व्यर्थ जन्माला आलो. सदासर्वदा रामाला सोडून आम्ही कामनांच्या मागे धावतो. हे समर्था, आम्ही तुझे दास निकामी आहोत. माझ्या स्वार्थी बुद्धीने मी स्वतःला फार शिणवले. ही प्रार्थना काहीच मागत नाही. प्रत्येक कडव्याप्रमाणे तीही रामदासांनी स्वतःवर दिलेल्या निवाड्यावरच संपते.