करुणाष्टके
अनुदिन अनुतापें
अनुदिन अनुतापें तापलों रामराया । परमदिनदयाळा नीरसी मोहमाया । अचपळ मन माझें नावरे आवरीतां । तुजविण शिण होतो धांव रे धांव आतां ॥ १ ॥ भजनरहित रामा सर्वही जन्म गेला । स्वजनजनधनाचा व्यर्थ म्यां स्वार्थ केला । रघुपति मति माझी आपुलीशी करावी । सकळ त्यजुनि भावें कास तूझी धरावी ॥ २ ॥
करुणाष्टकांपैकी हे सर्वांत प्रसिद्ध. याला ध्रुवपद नाही; प्रत्येक कडवे म्हणजे एक नवी आर्त हाक. रघुपती, रघुनाथ, राघव, रघुवीर अशी रघुकुळाची अनेक नावे घेऊन समर्थ येथे रामाला आळवतात. रामराया, दिवसेंदिवस मी पश्चात्तापाने होरपळतो आहे. हे परम दीनदयाळा, मला जगाशी बांधून ठेवणारी माझी मोहमाया दूर कर. माझे मन अतिशय चंचल आहे; आवरू पाहतो, पण ते आवरत नाही. तुझ्याविना मी शिणून गेलो आहे. धाव रे, धाव आता. रामा, तुझ्या भजनाविना माझा सारा जन्म वाया गेला. स्वजन, आप्त आणि धन यांच्यासाठी मी स्वार्थ साधत राहिलो, आणि तो सारा व्यर्थ ठरला. हे रघुपती, माझी बुद्धी तुझीच करून घे. सर्व काही सोडून मी मनोभावे तुझी कास धरावी.
अनुदिन अनुतापें
विषयजनित सूखें सौख्य होणार नाहीं । तुजविण रघुनाथा वोखटें सर्व कांहीं । रविकुळटिळका रे हीत माझें करावें । दुरित दुरि हरावें स्वस्वरूपीं भरावें ॥ ३ ॥ तनु मनु धनु माझें राघवा रूप तुझें । तुजविण मज वाटे सर्व संसार वोझें । प्रचळित न करावी सर्वथा बुद्धि माझी । अचळभजनलीळा लागली आस तुझी ॥ ४ ॥
रामाचे रघुकुळ सूर्यवंशातले; म्हणून समर्थ त्याला रविकुळटिळक, सूर्यकुळाचे भूषण, म्हणतात. विषयांतून मिळणाऱ्या सुखांनी खरे सौख्य कधीच लाभणार नाही. रघुनाथा, तुझ्याविना मला सारे काही ओंगळ, नकोसे वाटते. हे रविकुळटिळका, माझे हित कर. माझी पापे दूर दूर ने, आणि मला तुझ्या स्वरूपाने भरून टाक. राघवा, माझे तन, मन, धन हे सारे तुझेच रूप आहे. तुझ्याविना हा सारा संसार मला ओझे वाटतो. माझी बुद्धी कधीही डळमळू देऊ नकोस. मला तुझी, आणि तुझ्या अढळ भजनाची, आस लागली आहे. ‘स्वस्वरूपीं भरावें’ याचा अर्थ ‘मला माझ्या खऱ्या आत्मस्वरूपात विलीन कर’ असाही होतो. अद्वैताच्या शिकवणीत हे आत्मस्वरूप आणि राम एकच आहेत.
अनुदिन अनुतापें
चपळपण मनाचें मोडितां मोडवेना । सकळस्वजनमाया तोडितां तोडवेना । घडि घडि विघडे हा निश्चयो अंतरींचा । म्हणउनि करुणा हे बोलतों दीनवाचा ॥ ५ ॥ जळत हृदय माझें जन्म कोट्यानकोटी । मजवरि करुणेचा राघवा पूर लोटीं । तळमळ निववीं रे राम कारुण्यसिंधु । षडरिपुकुळ माझे तोडि याचा विरोधु ॥ ६ ॥
मनाचा चंचलपणा मोडू पाहतो, पण तो मोडत नाही. सगळ्या स्वजनांची माया तोडू पाहतो, पण ती तुटत नाही. अंतरीचा माझा निश्चय घडीघडीला ढासळतो. म्हणूनच मी दीन वाणीने तुझी करुणा भाकतो. काम, क्रोध आदी सहा अंतःशत्रूंना षड्रिपू म्हणतात. समर्थ त्यांना एक कुळ म्हणतात: शत्रूंचे एक सबंध घराणे. कोट्यवधी जन्म माझे हृदय जळत आले आहे. राघवा, माझ्यावर तुझ्या करुणेचा पूर लोट. हे करुणासिंधू रामा, माझी तळमळ शांत कर. माझ्यातल्या या षड्रिपूंच्या कुळाचे वैर मोडून काढ.
अनुदिन अनुतापें
तुजविण करुणा हे कोण जाणेल माझी । सिणत सिणत पोटीं पाहिली वास तुझी । झडकरि झड घालीं धांव पंचानना रे । तुजविण मज नेते जंबुकी वासना रे ॥ ७ ॥ सबळ जनक माझा राम लावण्यपेटी । म्हणउनि मज पोटीं लागली आस मोठी । दिवस गणित बोटीं प्राण ठेऊनि कंठीं । अवचट मज भेटी होत घालीन मीठी ॥ ८ ॥
आता समर्थ रामाला पंचानन, म्हणजे सिंह, अशी हाक मारतात, आणि आपल्या वासनेला कोल्हा म्हणतात. तुझ्याविना माझी ही करुणा कोण जाणणार? शिणून शिणून मी मनात तुझी वाट पाहिली. हे सिंहा, लवकर झेप घे; धावत ये. तुझ्याविना ही कोल्ह्यासारखी वासना मला ओढून नेते आहे. माझा पिता राम बलवान आहे; तो लावण्याचा ठेवाच आहे. म्हणून माझ्या मनात फार मोठी आस लागली आहे. प्राण कंठाशी आणून मी बोटांवर दिवस मोजतो. अचानक तो भेटला, तर मी त्याला मिठी मारीन.
अनुदिन अनुतापें
जननिजनकमाया लेंकरूं काय जाणे । पय न लगत मूखें हाणतां वत्स नेणे । जळधरकणआशा लागली चातकासी । हिमकर अवलोकी पक्षिया भूमिवासी ॥ ९ ॥ तुजविण मज तैसें जाहलें देवराया । विलग विषमकाळीं तूटली सर्व माया । सकळजनसखा तूं स्वामि आणीक नाहीं । विषय वमन जैसें त्यागिलें सर्व कांहीं ॥ १० ॥
जुन्या कवींच्या कल्पनेत चातक फक्त पावसाचे थेंब पितो, आणि जमिनीवर राहणारा चकोर चांदणे पिऊन जगतो. समर्थ या दोन पक्ष्यांना लहान लेकरू आणि वासरू यांच्या जोडीने उभे करतात. आईवडिलांची माया लहान लेकराला काय कळणार? दूध तोंडाला लागले नाही, की वासरू आचळाला ढुशा देते; त्याला दुसरे काही कळत नाही. चातकाला ढगातून पडणाऱ्या थेंबाची आस लागलेली असते. जमिनीवरचा चकोर वर चंद्राकडे टक लावून पाहत असतो. हे देवराया, तुझ्याविना माझेही तसेच झाले आहे. या कठीण काळात मायेचे सारे बंध तुटून गेले. तू सर्वांचा सखा, माझा स्वामी; मला दुसरा कोणी नाही. ओकलेले अन्न जसे माणूस टाकून देतो, तसे मी सारे विषयसुख टाकून दिले आहे.
अनुदिन अनुतापें
स्वजनजनधनाचा कोण संतोष आहे । रघुपतिविण आतां चित्त कोठें न राहे । जिवलग जिव घेती प्रेत सांडूनि देती । विषय सकळ नेती मागुता जन्म देती ॥ ११ ॥ सकळ जन भवाचे आखिले वैभवाचे । जिवलग मग कैचें चालतें हेंचि साचें । विलग विषमकाळीं सांडिती सर्व माळी । रघुविर सुखदाता सोडवी अंतकाळीं ॥ १२ ॥
स्वजन, आप्त आणि धन यांच्यात कसले समाधान आहे? रघुपतीविना आता माझे चित्त कुठेच रमत नाही. ज्यांना मी जिवलग मानतो, तेच माझा जीव घेतात, आणि मग प्रेत टाकून देतात. विषय सारे काही हिरावून नेतात, आणि मला पुन्हा जन्माला घालतात. सारे लोक या भवाचे आहेत, वैभवाचे अंकित आहेत. मग माझे जिवलग कोठले? जगाची खरी रीत हीच आहे. कठीण काळ आला, की सगळे मला सोडून देतात. सुख देणारा रघुवीरच अंतकाळी सोडवतो.
अनुदिन अनुतापें
सुख सुख म्हणतां हें दुःख ठाकूनि आलें । भजन सकळ गेलें चित्त दुश्चित्त जालें । भ्रमित मन कळेना हीत तें आकळेना । परम कठिण देहीं देहबुद्धी वळेना ॥ १३ ॥ उपरति मज रामीं जाहली पूर्णकामीं । सकळभ्रमविरामीं राम विश्रामधामीं । घडिघडि मन आतां रामरूपीं भरावें । रविकुळटिळका रे आपुलेंसें करावें ॥ १४ ॥
‘सुख, सुख’ म्हणत मी धावलो, आणि दुःखच समोर येऊन ठाकले. माझे सारे भजन सुटले; चित्त सैरभैर झाले. भरकटलेल्या मनाला काही कळत नाही; आपले हित कशात आहे, तेही उमगत नाही. या कठीण देहात, मी म्हणजे देह, ही देहबुद्धी काही केल्या वळत नाही. रामा, तुझ्या ठायी साऱ्या इच्छा पूर्ण होतात. आता तुझ्यामुळे मला उपरती झाली आहे; माझे मन जगापासून परत फिरले आहे. तू सारा भ्रम संपवणारा; तूच माझे विश्रांतीचे धाम. आता घडीघडीला माझे मन तुझ्या रूपाने भरून जावे. हे रविकुळटिळका, मला आपलेसे कर.
अनुदिन अनुतापें
जळचर जळवासी नेणती त्या जळासी । निशिदिन तुजपासीं चूकलों गुणरासी । भुमिधरनिगमांसी वर्णवेना जयासी । सकळभुवनवासी भेटि दे रामदासीं ॥ १५ ॥
भुमिधर म्हणजे पृथ्वीला धारण करणारा शेष, आणि निगम म्हणजे वेद. पाण्यात राहणाऱ्या जीवांना ते पाणी कळत नाही. माझेही तसेच झाले: हे गुणराशी, रात्रंदिवस मी तुझ्याजवळ होतो, तरीही तुला मुकलो. शेषाला आणि वेदांनाही तुझे वर्णन करता येत नाही. तू साऱ्या भुवनांत वसतोस; या रामदासाला भेट दे. ज्या रामाच्या सान्निध्यात समर्थ नेहमीच होते, त्याचीच भेट मागून हे काव्य संपते.