करुणाष्टके
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
रघुनायेकावीण हा शीण आहे । सदा सर्वदा रंग वोरंगताहे । निशिदीन या राघवाच्या वियोगें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ १ ॥ गुणीं गुंतलें चित्त हें आवरेना । तयावीण आणीक कांहीं स्मरेना । समाधान हें होय त्याचेनि संगें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ २ ॥
येथे रामदास रामाच्या वियोगाचे दुःख आपल्याच शब्दांत मांडतात. ते रामाशी बोलत नाहीत; रघुनायकाविषयी, राघवाविषयी बोलतात. ध्रुवपदाचा गाभा ‘उदासीन’ हा शब्द आहे. येथे त्याचा अर्थ जगापासून अलिप्त, सगळ्यावरून उडालेले मन. ध्रुवपद असे आहे: ‘उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे’, जगावरून उडालेली माझी ही वृत्ती कुठेच स्थिरावत नाही. रघुनायकाविना माझे जगणे म्हणजे नुसता शीण आहे. घडीघडीला साऱ्याचा रंग उडून जातो. रात्रंदिवस राघवाचा वियोग आहे, आणि जगापासून दूर झालेले माझे मन कुठेच स्थिरावत नाही. माझे चित्त त्याच्या गुणांत गुंतले आहे; ते आवरता आवरत नाही. त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच आठवत नाही. त्याच्याच सहवासाने मला समाधान मिळते.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
मनीं प्रीति हे लागली राघवाची । सदानंद हे राम मूर्ती सुखाची । पदार्थीं बळें लावितां चित्त भंगे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ३ ॥ मनीं आठवीतां समाधान वाटे । तया देखतां संशयो सर्व तूटे । न लिंपे कदा चित्त दुश्चित भंगे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ४ ॥
राघवाची प्रीती माझ्या मनाला लागली आहे. हा राम म्हणजे कधीही न सरणारा आनंद, सुखाची साकार मूर्ती. जगातल्या वस्तूंवर मन बळेच लावू पाहिले, तर ते विस्कटून जाते, आणि त्यांपैकी कशालाच धरून राहत नाही. त्याची आठवण मनात आली, की समाधान वाटते. त्याला पाहताच सारे संशय तुटून जातात. माझ्या चित्ताला कधी डाग लागत नाही; त्याची चलबिचल विरून जाते. जगापासून वळलेले हे मन कशातच गुंतत नाही.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
मनीं तुंत अनंत या राघवाचा । तुटे किंत तो नावडे या भवाचा । सदा सर्वदा अंतरीं राम जागे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ५ ॥ मनीं नावडे द्रव्य दारा पसारा । मनीं नावडे मायिकांचा उबारा । मनीं नावडे भोग हा राजयोगें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ६ ॥
अनंत राघवात माझे मन गढून गेले आहे. माझा संशय तुटला आहे, आणि या भवाची, जन्ममरणाच्या फेऱ्याची, मला मुळीच आवड उरली नाही. सदासर्वदा राम माझ्या अंतरात जागा असतो. धन, पत्नी, संसाराचा पसारा, यांपैकी काहीच माझ्या मनाला आवडत नाही. मायिक, भ्रामक गोष्टींची तापासारखी ऊबही त्याला नकोशी वाटते. राजवैभवाबरोबर येणारे भोगही त्याला आवडत नाहीत.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
जनीं पाहतां भेदबुद्धी अनेका । मदमत्सरें निंदिती येकमेकां । घडे त्याग याकारणें लागवेगें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ७ ॥ बहुसाल हें बोलणें आवडेना । जनीं वासना शब्दज्ञानें पडेना । क्रियेवीण तें बोलतां चित्त भंगे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ८ ॥
आता रामदास आपल्या भोवतालच्या लोकांकडे, आणि त्यांच्या बोलण्याकडे, पाहतात. लोकांत पाहावे, तर अनेकांची बुद्धी भेद करणारी; ती माणसा-माणसांत फूट पाडते. गर्वाने आणि मत्सराने ते एकमेकांची निंदा करतात. म्हणूनच माझ्या मनात त्याग लवकर उपजतो, आणि जगावरून उडालेले हे मन कुठेच स्थिरावत नाही. फार बोलणे मला आवडत नाही. नुसत्या शब्दांत राहिलेल्या ज्ञानाने लोकांच्या वासना नष्ट होत नाहीत. आचरणाविना या गोष्टींवर बोलत राहिले, तर मन विस्कटून जाते.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
मनीं सर्वथा सत्य तें सांडवेना । मनीं सर्वथा मिथ्य तें मांडवेना । समाधान तें योगसंगें निसंगें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ९ ॥ जनासारिखें बोलणें ही घडेना । म्हणोनी जनीं सर्वथा ही पडेना । अहंतागुणें बुद्धि वीवाद लागे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ १० ॥
काहीही झाले तरी सत्य माझ्याकडून सोडवत नाही. असत्यालाच सत्य म्हणून मांडणे मला कदापि जमत नाही. देवाशी जोडले जाणे, आणि दुसऱ्या कशालाही धरून न राहणे, यातच माझे समाधान आहे. लोक बोलतात तसे मला बोलता येत नाही; म्हणून लोकांत माझे मुळीच जमत नाही. अहंकारामुळे बुद्धी वादाला लागते. जगापासून अलिप्त झालेले माझे मन त्यांच्यात कुठेच रमत नाही.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
उपाधीगुणें सत्य तें मिथ्य होतें । उपाधीगुणें मिथ्य तें सत्य होतें । उपाधीगुणें येक रंगे विरंगें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ ११ ॥ उपाधीगुणें लागतो पक्ष घेणें । उपाधीगुणें सत्य सोडून देणें । उपाधीगुणें वीषयीं जीव रंगे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ १२ ॥ उपाधीगुणें सर्व सोसीत जावें । उपाधीगुणें मानवाधेन व्हावें । उपाधीगुणें वेर्थ हा स्वार्थ लागे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ १३ ॥
या तीन कडव्यांत पुन्हा पुन्हा येणारा शब्द आहे उपाधी. जगात वावरताना माणूस स्वतःभोवती जे जंजाळ ओढवून घेतो, ती उपाधी: व्यवहार, कर्तव्ये, मालमत्ता, लोकांतली प्रतिष्ठा. उपाधीमुळे सत्य असत्य होते, आणि असत्य सत्य होते. तिच्या पकडीत माणूस एका रंगात रंगतो, आणि मग तो रंग उडून जातो. तिच्यामुळे पक्ष घ्यावा लागतो, सत्य सोडून द्यावे लागते, आणि जीव विषयांत रंगून जातो. उपाधीमुळे सारे काही सोसत राहावे लागते. ती माणसाला इतर माणसांच्या अधीन करते. ती त्याला स्वार्थाची हाव लावते, आणि ती हावही व्यर्थच ठरते.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
मनीं सांडितां संगव्याधी उपाधी । पुढें सांपडे राम कारुण्यनीधी । विवेकें मनींचा अहंभाव भंगे । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ १४ ॥
येथे हा विलाप वळण घेतो. या साऱ्या जंजाळातून सुटण्याचा मार्ग कोणता, आणि त्या वाटेवर कोण भेटतो, हे रामदास आता सांगतात. मनाने उपाधी आणि जनसंगाची ही व्याधी सोडून दिली, की पुढे करुणेचा ठेवा असलेला राम सापडतो. खरे-खोटे ओळखणाऱ्या विवेकाने मनातला अहंभाव भंग पावतो. आणि विरक्त झालेले हे मन जगातल्या कशालाच धरून राहत नाही.
उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे
पराधीनता राम-दासीं घडेना । देहे चालतां रामभक्ति उडेना । उभा राम सांभाळितो पृष्ठभागें । उदासीन हे वृत्ति कोठें न लागे ॥ १५ ॥
पहिल्या ओळीतला ‘राम-दासीं’ हा शब्द रामाच्या दासांविषयी आहे, आणि त्यातच कवीचे स्वतःचे नाव, रामदास, गुंफलेले आहे. रामाचे दास कोणाच्याही अधीन नसतात. देह चालतो आहे तोवर त्यांची रामभक्ती उडून जात नाही. जगापासून दूर झालेले त्यांचे मन कुठेच अडकत नाही, आणि राम त्यांच्या पाठीशी उभा राहून त्यांचा सांभाळ करतो.