करुणाष्टके
श्रीरामावर भार
नसे भक्ति ना ज्ञान ना ध्यान कांहीं । नसे प्रेम हें राम विश्राम नाहीं ॥ असा दीन अज्ञान मी दास तूझा । समर्था जनीं घेतला भार माझा ॥ १ ॥
ही छोटी प्रार्थना म्हणजे रामावरच्या भरवशाची साक्ष. आपल्यापाशी अर्पण करण्याजोगे काहीच नाही, हे रामदास जाणतात, आणि सारे काही रामावर सोपवतात. त्यांचा भार रामानेच उचलला आहे. माझ्यापाशी भक्ती नाही, ज्ञान नाही, ध्यानही काही नाही. रामा, माझ्यात प्रेम नाही, आणि विसावाही नाही. असा हा तुझा दास दीन आणि अज्ञानी आहे. आणि हे समर्था, साऱ्या जगासमोर तू माझा भार आपल्या शिरावर घेतला आहेस.
श्रीरामावर भार
रघूनायका जन्मजन्मांतरींचा । अहंभाव छेदोनि टाकीं दिनाचा ॥ जनीं बोलती दास या राघवाचा । परी अंतरीं लेश नाहीं तयाचा ॥ २ ॥ दिनाचें उणें दीसतां लाज कोणा । जगीं दास दीसे तुझा दैन्यवाणा ॥ शिरीं स्वामि तूं राम पूर्णप्रतापी । तुझा दास पाहीं सदा शीघ्र कोपी ॥ ३ ॥
रघुनायका, जन्मोजन्मी या दीनाने वागवलेला अहंभाव छेदून टाक. लोक माझ्याविषयी म्हणतात, ‘हा राघवाचा दास आहे.’ पण माझ्या अंतरात त्याचा लेशही नाही. दीनाचे उणेपण दिसले, तर लाज कुणाला? जगात तुझा दास दैन्यवाणा दिसतो. रामा, स्वामी म्हणून तू माझ्या शिरावर आहेस, आणि तुझा प्रताप परिपूर्ण आहे. आणि पाहा तुझा हा दास: सदा चटकन संतापणारा.
श्रीरामावर भार
रघूनायका दीन हातीं धरावें । अहंभाव छेदोनियां उद्धरावें ॥ अगूणी तयालागिं गूणी करावें । समर्थें भवसागरीं ऊतरावें ॥ ४ ॥
रघुनायका, या दीनाचा हात धर. त्याचा अहंभाव छेदून त्याचा उद्धार कर. ज्याच्यात एकही गुण नाही, त्याला गुणी कर. हे समर्था, या भवसागरातून त्याला पार ने.
श्रीरामावर भार
किती भार घालूं रघूनायकाला । मजकारणें शीण होतील त्याला ॥ दिनानाथ हा संकटीं धाव घाली । तयाचेनि हे सर्व काया निवाली ॥ ५ ॥ मला कोंवसा राम कैवल्यदाता । तयाचेनि हे फीटली सर्व चिंता ॥ समर्था तया काय उत्तीर्ण व्हावें । सदासर्वदा नाम वाचे वदावें ॥ ६ ॥
शेवटच्या कडव्यातला प्रश्न, एक शब्द सोडला तर, ‘समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें’ असाच आहे. हे या पुस्तकातल्या रामदासांच्या कृतज्ञतेच्या प्रार्थनेचे ध्रुवपद आहे. रघुनायकावर मी किती भार घालू? माझ्यामुळे त्याला शीण होईल. दीनांचा नाथ राम संकटात धावून येतो; त्याच्यामुळे माझी सारी काया निवली, शांत आणि शीतल झाली. कैवल्य, म्हणजे अंतिम मुक्ती, देणारा राम हाच माझा आधार. त्याच्यामुळे माझी सारी चिंता फिटली. हे समर्था, मी त्याचा उतराई कसा होऊ? माझ्या वाणीने सदासर्वदा त्याचे नाम घ्यावे.