करुणाष्टके
शीतल छाया
रघुविरभजनाची मानसीं प्रीति लागो । रघुविरस्मरणाची अंतरीं वृत्ति जागो । रघुविरचरणाची वासना वास मागो । रघुविरगुण गातां वाणि हे नित्य रंगो ॥ १ ॥
ही छोटी प्रार्थना चार इच्छांनी सुरू होते, एका ओळीत एक, आणि प्रत्येक ओळीत रघुवीराचे नाव येते. आपले मन, आपले अंतर, आपली आस आणि आपली वाणी, असे सारे काही रामाकडे वळावे, अशी रामदासांची मागणी आहे. रघुवीराच्या भजनाची प्रीती माझ्या मनाला लागो. रघुवीराच्या स्मरणाची वृत्ती माझ्या अंतरात जागी राहो. माझी आस रघुवीराच्या चरणांपाशी राहण्याचा ठाव मागो. रघुवीराचे गुण गाताना माझी वाणी नित्य त्यात रंगून जावो.
शीतल छाया
चतुरपण जनीं हें पाहतां आडळेना । निकट रघुविराचें रूप कैसें कळेना । चपळमन वळेना गर्वताठा गळेना । तुजविण जगदीशा कर्मरेखा टळेना ॥ २ ॥
आता रामदासांना जाणवते: राम अगदी जवळ आहे, आणि तरी आपल्याला तो उमगत नाही. शेवटच्या ओळीत ते रामाला ‘जगदीशा’ म्हणून हाक मारतात, आणि कर्मरेखेचा उल्लेख करतात: प्राण्याच्या स्वतःच्याच पूर्वकर्मांनी त्याच्यासाठी आखलेली नशिबाची रेषा. लोकांत पाहावे, तर शहाणपण कुठेच आढळत नाही. रघुवीराचे रूप माझ्या अगदी जवळ आहे, आणि तरी मला ते कळत नाही. असे कसे? माझे चंचल मन मागे वळत नाही. माझ्या गर्वाचा ताठा गळत नाही. हे जगदीशा, तुझ्याविना माझी कर्मरेखा टळत नाही.
शीतल छाया
तरुणपण देहाचें लोपतां वेळ नाहीं । तनमनधन अंतीं वोसरे सर्व कांहीं । सकळ जन बुडाले व्यर्थ मायाप्रवाहीं । झडकरि सुमना रे हीत शोधूनि पांही ॥ ३ ॥ पळपळ चळताहे बाळ तारुण्य देहीं । तळमळ विषयांची नेणवे हीत कांहीं । लळलळ गरळा तो काळ लाळीत आहे । जळजळ शितळा हे भक्तिसेउनि राहे ॥ ४ ॥
आता रामदास आपल्याच मनाकडे वळून त्याच्याशी बोलतात, मनाच्या श्लोकांत ते सतत बोलतात तसे. काळ म्हणजे वेळ आणि काळ म्हणजे मृत्यूही; या काळाला ते सापाच्या रूपात पाहतात. देहाचे तारुण्य लोपायला वेळ लागत नाही. तन, मन, धन, सारे काही शेवटी ओसरून जाते. सगळे लोक मायेच्या, जगाच्या भ्रमाच्या, प्रवाहात व्यर्थ बुडाले. हे माझ्या चांगल्या मना, लवकर आपले खरे हित शोधून पाहा. पळापळाने देहातले बालपण आणि तारुण्य निसटून जाते. विषयांच्या तळमळीत आपले हित कशात आहे, ते काहीच उमगत नाही. काळ सापासारखा जीभ लवलवत आपले विष चाटतो आहे. मना, भक्ती धरून राहा, म्हणजे ही जळजळ शीतल होईल.
शीतल छाया
दिनकरकुळवल्ली लोटली अंगभारें । रघुविरअवतारें दाटली थोरथोरें । सुखरूप सुखवासी राहिले योगरासी । सफळ सितळ छाया फावली रामदासीं ॥ ५ ॥
रामाचे कुळ सूर्यवंशातले; त्या कुळाला रामदास एका वेलीच्या रूपात पाहतात. सूर्यकुळाची ही वेल आपल्याच भाराने सर्वत्र पसरली. रघुवीराने त्या कुळात अवतार घेतला, तेव्हा ती थोरथोर पुरुषांनी दाटून गेली. योग्यांचे समुदाय तिच्या आश्रयाला सुखरूप, सुखाने विसावले. आणि फळांनी लगडलेली तिची शीतल छाया रामदासाच्या वाट्याला आली.