करुणाष्टके
रघुनायका मागणें हेंचि आतां
उदासीन हे वृत्ति जीवीं धरावी । अती आदरें सर्व सेवा करावी । सदा प्रीति लागो तुझे गूण गातां । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ १ ॥ तुझें रूपडें लोचनीं म्यां पहावें । तुझे गुण गातां मनासी रहावें । उठो आवडी भक्तिपंथेंचि जातां । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ २ ॥
या प्रार्थनेत समर्थ रामाकडे आपली मागणी एकेक करून मांडतात. त्यांचा पहिलाच शब्द आहे ‘उदासीन’: जगात न गुंतलेले, जगाचा आधार न धरणारे मन. प्रत्येक कडवे ‘रघुनायका मागणें हेंचि आतां’ या ओळीवर संपते: रघुनायका, आता माझे मागणे एवढेच. याच ओळीने हे काव्य ओळखले जाते. रामा, माझे मन जगाच्या ओढीपासून अलिप्त राहू दे. तुझी सारी सेवा मी अतिशय आदराने करावी. तुझे गुण गाताना तुझ्यावरचे प्रेम सदैव जडलेले राहो. माझ्या डोळ्यांनी तुझे साजिरे रूप पाहावे. तुझे गुण गाताना माझे मन तिथेच रमावे. भक्तीच्या वाटेने चालताना माझ्या मनात तुझी आवड उमलू दे. रघुनायका, हेच माझे मागणे.
रघुनायका मागणें हेंचि आतां
मनीं वासना भक्ति तुझी करावी । कृपाळूपणें राघवें पूरवावी । वसावें मज अंतरीं नाम घेतां । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ३ ॥ सदा सर्वदा योग तूझा घडावा । तुझे कारणीं देह माझा पडावा । नुपेक्षीं मज गुणवंता अनंता । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ४ ॥
माझ्या मनात एकच इच्छा आहे: तुझी भक्ती करावी. राघवा, तू कृपाळू आहेस; ती इच्छा पुरी कर. मी तुझे नाम घेत असताना तू माझ्या अंतरात येऊन राहा. सदासर्वदा मला तुझा सहवास घडू दे. माझा हा देह तुझ्याच कामी पडावा. हे गुणवंता, हे अनंता, माझी उपेक्षा करू नकोस.
रघुनायका मागणें हेंचि आतां
नको द्रव्यदारा नको येरझारा । नको मानसीं ज्ञानगर्वें फुगारा । सगुणीं मज लावीं रे भक्तिपंथा । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ५ ॥ भवें व्यापलों प्रीतिछाया करावी । कृपासागरें सर्वचिंता हरावी । मज संकटीं सोडवावें समर्था । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ६ ॥
मला धन नको, पत्नी नको. जन्मामागून जन्म घेत पुन्हा पुन्हा येणे-जाणे नको. माझ्या ज्ञानाच्या गर्वाने माझे मन फुगून जाऊ नये. मला सगुण भक्तीच्या वाटेला लाव. येथे सगुण म्हणजे रूपाने पाहिला जाणारा, गायला जाणारा, पूजला जाणारा राम; ही सारी प्रार्थना त्याच रामाला उद्देशून आहे. जन्ममरणाच्या या भवाने मला सर्व बाजूंनी व्यापून टाकले आहे. माझ्यावर तुझ्या प्रेमाची सावली धर. हे कृपासागरा, माझी सारी चिंता हरून ने. हे समर्था, या संकटातून मला सोडव. आता याखेरीज मला काही मागायचे नाही.
रघुनायका मागणें हेंचि आतां
मनीं कामना कल्पना ते नसावी । कुबुद्धी कुडी वासना नीरसावी । नको संशयो तोडिं संसारव्यथा । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ७ ॥ समर्थापुढें काय मागों कळेना । दुराशा मनीं बैसली हे ढळेना । पुढें संशयो नीरसीं सर्व चिंता । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ८ ॥
माझ्या मनात कोणतीही कामना, कोणतीही कल्पना उरू नये. माझी कुबुद्धी आणि हीन वासना नाहीशी कर. मनात संशय राहू देऊ नकोस. संसाराची व्यथा, जन्ममरणाचा हा फेरा, तोडून टाक. हे समर्था, तुझ्यापुढे काय मागावे, तेच मला कळत नाही. एक व्यर्थ आशा माझ्या मनात ठाण मांडून बसली आहे; ती काही केल्या ढळत नाही. आता यापुढे माझा संशय आणि माझी सारी चिंता दूर कर.
रघुनायका मागणें हेंचि आतां
ब्रिदाकारणें दीन हातीं धरावें । म्हणे दास भक्तांसि रे उद्धरावें । सुटो ब्रीद आम्हांसि सांडूनि जातां । रघुनायका मागणें हेंचि आतां ॥ ९ ॥
ब्रीद म्हणजे देवाने धारण केलेले आणि पाळण्याचे वचन दिलेले बिरुद; जसे ‘दीनांचा उद्धार करणारा’. रामाचेही असे ब्रीद आहे. स्वतःला रामाचा दास म्हणवून काव्य संपवताना समर्थ रामाला याच ब्रीदाची आठवण करून देतात. तुझ्या ब्रीदासाठी तरी या दीनाचा हात धर. मी, तुझा दास, सांगतो: तुझ्या भक्तांचा तू उद्धार करावास. आम्हाला सोडून गेलास, तर तुझे ब्रीदच सुटेल. रघुनायका, माझी एवढीच विनंती आहे. अशा रीतीने समर्थ आपले सारे मागणे रामाच्याच ब्रीदावर सोपवून ही प्रार्थना पूर्ण करतात.