करुणाष्टके
उदासीन हा काळ कोठें न कंठे
समाधान साधुजनाचेनि योगें । परी मागुतें दुःख होतें वियोगें । घडीनें घडी शीण अत्यंत वाटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ १ ॥ घरें सुंदरें सौख्य नाना परीचें । परी कोण जाणेल तें अंतरीचें । मनीं आठवीतांचि तो कंठ दाटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ २ ॥
येथे समर्थ रामाच्या भेटीसाठी व्याकूळ होऊन हाक मारतात. या प्रार्थनेचे ध्रुवपद ‘उदासीन’ या शब्दावर उभे आहे; येथे त्याचा अर्थ सुने, उदास, निरुत्साही मन असा आहे. ‘उदासीन हा काळ कोठें न कंठे’ म्हणजे या उदास अवस्थेत कुठेही वेळ कंठत नाही. संतांच्या संगतीत मला समाधान मिळते; पण त्यांचा वियोग होताच पुन्हा दुःख दाटते. घडीघडीला मला अतिशय शीण वाटतो. या उदासपणात कुठेच वेळ सरत नाही. सुंदर घरे आहेत, नाना प्रकारची सुखे आहेत. पण माझ्या अंतरीचे कोण जाणणार? मनात आठवण येताच कंठ दाटून येतो. मन सुने झाले आहे; वेळ काही केल्या जात नाही.
उदासीन हा काळ कोठें न कंठे
बळें लावितां चित्त कोठें जडेना । समाधान तें कांहिं केल्यां घडेना । नव्हे धीर नैनीं सदा नीर लोटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ३ ॥ अवस्था मनीं लागली काय सांगों । गुणीं गुंतला हेत कोण्हासि मागों । बहूसाल भेटावया प्राण फूटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ४ ॥
मन बळेच कुठे लावू पाहतो, पण ते कुठेच जडत नाही. काहीही केले तरी संतांच्या संगतीतले ते समाधान लाभत नाही. धीर उरला नाही; डोळ्यांतून सतत पाणी वाहते. रिकाम्या घटका रेंगाळत राहतात. तुझ्या भेटीच्या ओढीने माझ्या मनाची जी अवस्था झाली आहे, ती कशी सांगू? माझी इच्छा तुझ्या गुणांत गुंतली आहे; मग मी कुणाकडे काय मागू? तुझ्या भेटीसाठी पुन्हा पुन्हा माझा जीव तुटतो.
उदासीन हा काळ कोठें न कंठे
कृपाळूपणें भेट रे रामराया । वियोगें तुझ्या सर्व व्याकूळ काया । जनामाजि लौकीक हा ही न सूटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ५ ॥ अहा रे विधी ! त्वां असें काय केलें । पराधेनता पाप माझें उदेलें । बहूतांमधें चूकतां तूक तूटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ६ ॥
यातल्या दुसऱ्या कडव्यात समर्थ विधीला, म्हणजे प्रत्येक जीवाचे नशीब लिहिणाऱ्या ब्रह्मदेवाला, हाक मारतात. रामराया, कृपा करून मला भेट. तुझ्या वियोगाने माझी सारी काया व्याकूळ झाली आहे. आणि लोकांतला माझा लौकिक, जगातला मान, हाही सुटत नाही. मन उदास आहे; दिवस कंठत नाहीत. अरे विधी, हे तू काय केलेस? माझे पाप फळाला आले: मला पराधीन होऊन राहावे लागते. इतक्या लोकांत एक चूक झाली, की माझे सारे वजन जाते.
उदासीन हा काळ कोठें न कंठे
समर्था मनीं सांडि माझी नसावी । सदा सर्वदा भक्तचिंता असावी । घडेना तुझा योग हा प्राप्त खोटें । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ७ ॥ अखंडीत हे सांग सेवा घडावी । न होतां तुझी भेटि काया पडावी । दिसंदीस आयुष्य हें व्यर्थ आटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ८ ॥
हे समर्था, मला टाकून द्यावे, असा विचार तुझ्या मनात कधीही नसावा. आपल्या भक्ताची चिंता तुला सदासर्वदा असावी. तुझा योग काही घडत नाही; माझे प्रारब्ध, पूर्वकर्मांनी घडलेले नशीब, वाईट आहे. या उदासपणात वेळ जात नाही. माझ्या हातून तुझी सेवा अखंड आणि सांगोपांग घडावी. तुझी भेट झाली नाही, तर हा देह पडावा. दिवसेंदिवस हे आयुष्य व्यर्थ आटत चालले आहे.
उदासीन हा काळ कोठें न कंठे
भजों काय सर्वांपरी हीण देवा । करूं काय रे सर्व माझाचि ठेवा । म्हणों काय मी कर्मरेखा न लोटे । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ ९ ॥
कर्मरेखा म्हणजे आपल्याच पूर्वकर्मांनी आखलेली नशिबाची रेषा. देवा, मी सर्व प्रकारे हीन; मी तुझे भजन ते काय करणार? मी काय करू? हे सारे मीच साठवून ठेवलेले आहे. मी काय म्हणू? माझी कर्मरेखा काही केल्या ढळत नाही. रिकाम्या घटका सरत नाहीत.
उदासीन हा काळ कोठें न कंठे
म्हणे दास मी वास पाहें दयाळा । रघुनायका भक्तपाळा भुपाळा । पहावें तुला हें जिवीं आर्त मोठें । उदासीन हा काळ कोठें न कंठे ॥ १० ॥
हे दयाळा, मी रामदास तुझी वाट पाहतो आहे. हे रघुनायका, भक्तांचा प्रतिपाळ करणाऱ्या, माझ्या राजा, तुला पाहावे, अशी मोठी तळमळ माझ्या जिवाला लागली आहे. आणि या उदासपणात वेळ काही केल्या कंठत नाही.