करुणाष्टके
समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें
हिणाहून मी हीण जैसे भिकारी । दिनाहून मी दीन नानाविकारी । पतीतांसि रे आणि हातीं धरावें । समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें ॥ १ ॥ जनीं भक्ति नाहीं मनीं भाव नाहीं । मला युक्ति ना बुद्धि कांहींच नाहीं । कृपाळूपणें राज्य रंकासि द्यावें । समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें ॥ २ ॥
ही कृतज्ञतेची प्रार्थना आहे. रामाने आपल्यासाठी काय काय केले, ते रामदास एकेक आठवतात. प्रत्येक कडवे एकाच प्रश्नावर संपते: ‘समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें’. उत्तीर्ण होणे म्हणजे ऋण पुरे फेडून मोकळे होणे, उतराई होणे. एवढ्या मोठ्या ऋणातून मी कसा उतराई होऊ, असा हा प्रश्न आहे. मी हीनाहून हीन आहे, एखाद्या भिकाऱ्यासारखा. दीनाहून दीन आहे, नाना विकारांनी भरलेला. आणि अशा पतितांचा तू हात धरतोस. हे समर्था, तुझे उपकार मी कसे फेडू? लोकांत माझ्या ठायी भक्ती नाही; मनात भाव नाही. माझ्यापाशी ना युक्ती, ना बुद्धी; काहीच नाही. तरी तू कृपाळूपणे रंकाला राज्य देतोस. तुला असे काय देऊ, की तुझ्या ऋणातून मी मोकळा होईन?
समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें
बहूसाल अन्याय कोट्यानकोटी । रघूनायकें घातले सर्व पोटीं । किती काय गूणांसि म्यां आठवावें । समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें ॥ ३ ॥ समर्थें दिल्हें सौख्य नानापरीचें । सदा सर्वदा जाणसी अंतरीचें । लळे पाळिले तूं कृपाळू स्वभावें । समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें ॥ ४ ॥
कितीतरी वर्षे मी अन्याय केले; कोट्यवधी अपराध केले. रघुनायका, ते सारे तू पोटात घातलेस; एकही अपराध मनात ठेवला नाहीस. तुझे किती गुण आठवू, आणि कोणकोणते आठवू? हे समर्था, तुझा उतराई मी कसा होणार? तू मला नाना प्रकारची सुखे दिलीस. माझ्या अंतरीचे तू सदासर्वदा जाणतोस. तुझा स्वभावच कृपाळू; म्हणून लहान मुलाचे लाड पुरवावेत, तसे तू माझे सारे लळे पाळलेस.
समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें
दिनानाथ हें ब्रीद त्वां साच केलें । म्हणे दास भक्तांसि रे उद्धरीलें । सुखें सांडणें या देहाचें करावें । समर्था तुझें काय उत्तीर्ण व्हावें ॥ ५ ॥
ब्रीद म्हणजे देवाने आपल्या नावाने घेतलेले वचन, जे त्याला पाळावे लागते. शेवटच्या कडव्यात रामदास सांगतात, रामाने आपले ब्रीद खरे करून दाखवले आहे. आणि आपल्यापाशी जे आहे, ते देऊ करतात: आपला देह, आनंदाने त्यागलेला. ‘दिनानाथ’, दीनांचा नाथ, हे तुझे ब्रीद तू खरे करून दाखवलेस. मी, तुझा दास रामदास, सांगतो: तू भक्तांचा उद्धार केलास. आता या देहाचा मी आनंदाने त्याग करावा. हे समर्था, तुझ्या ऋणातून मी कसा उतराई होऊ?