करुणाष्टके
तुजवीण रामा मज कंठवेना
तुझिया वियोगें जीवित्व आलें । शरीरपांगें बहु दुःख जालें । अज्ञान दारिद्र्य माझें सरेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ १ ॥ परतंत्र जीणें कंठूं किती रे । उच्चाटें माझे मनीं वाटतो रे । ललाटरेखा तरि पालटेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ २ ॥
ही विरहाची हाक आहे. आपल्या मनावर जे जे ओझे आहे, ते सारे रामदास रामापुढे मांडतात, आणि प्रत्येक कडवे ‘तुजवीण रामा मज कंठवेना’ या एकाच ओळीवर संपते. पहिल्या ओळीत जीवाचा, म्हणजे देह धारण करणाऱ्या व्यक्तिगत आत्म्याचा, उल्लेख आहे. तुझ्या वियोगाने मी जीव म्हणून या जन्माला आलो, आणि देहाच्या पराधीनतेमुळे मला फार दुःख भोगावे लागले. माझे अज्ञान, माझे दारिद्र्य काही सरत नाही. रामा, तुझ्याविना माझे दिवस कंठत नाहीत. दुसऱ्यांच्या आधारावर चालणारे हे जिणे मी किती दिवस ओढू? माझे मन त्याला अगदी विटले आहे. तरीही कपाळी लिहिलेले नशीब काही पालटत नाही. पहिल्या ओळीचा असाही अर्थ घेता येतो: रामापासून दुरावल्यामुळेच रामदास जीवदशेला आले. जीव म्हणजे आपण देवापासून वेगळे आहोत, असे मानणारा आत्मा.
तुजवीण रामा मज कंठवेना
जडली उपाधी अभिमान साधी । विवेक नाहीं बहुसाल बाधी । स्वामी वियोगें पळही गमेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ३ ॥ विश्रांति देहीं अणुमात्र नाहीं । कुळाभिमानें पडिलों प्रवाहीं । स्वहीत माझें होतां दिसेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ४ ॥
उपाधी म्हणजे माणसाने अंगावर ओढवून घेतलेले जगाच्या व्यवहारांचे जंजाळ; विवेक म्हणजे खरे आणि खोटे ओळखण्याची शक्ती. उपाधी मला घट्ट चिकटली आहे, आणि अभिमान डाव साधतो आहे. माझ्यात विवेक नाही, आणि हे सारे मला फार छळते. हे स्वामी, तुझ्या वियोगात मला एक पळही सोसवत नाही. माझ्या देहाला अणुमात्र विसावा नाही. कुळाच्या अभिमानापायी मी प्रवाहात पडलो, वाहवत गेलो. माझे खरे हित होताना मला कुठे दिसत नाही. तुझ्याविना मला हे जिणे कंठवत नाही.
तुजवीण रामा मज कंठवेना
विषयी जनानें मज लाजवीलें । प्रपंचसंगें आयुष्य गेलें । समयीं बहुक्रोध शांती घडेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ५ ॥ सदृढ जाली देहेबुद्धि देहीं । वैराग्य कांहीं होणार नाहीं । अपूर्ण कामीं मन हें विटेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ६ ॥ निरूपणीं हे सद्वृत्ति होते । स्थळत्याग होतां सवेंचि जाते । काये करूं रे क्रिया घडेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ७ ॥
विषयसुखांच्या मागे लागलेल्या लोकांनी मला लाजवले. प्रपंचाच्या संगतीत माझे आयुष्य निघून गेले. प्रसंगी मला फार क्रोध येतो, आणि शांती लाभत नाही. ‘मी म्हणजे हा देह’ ही देहबुद्धी माझ्या देहात घट्ट रुजली आहे. माझ्यात वैराग्य मुळीच येणार नाही. कधीच पुऱ्या न होणाऱ्या कामनांना हे मन विटत नाही. धर्मग्रंथांचे निरूपण ऐकताना माझी वृत्ती चांगली होते. पण ती जागा सोडली, की ती लगेच निघून जाते. मी काय करू? माझ्या हातून आचरण काही घडत नाही. रामा, तुझ्याविना माझे दिवस सरत नाहीत.
तुजवीण रामा मज कंठवेना
संसारसंगें बहु पीडलों रे । कारुण्यसिंधु मज सोडवीं रे । कृपाकटाक्षें सांभाळीं दीना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ८ ॥ जय जय दयाळा त्रैलोक्य पाळा । भवसिंधुहारी मज तारि हेळा । स्वामी वियोगें पळही गमेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ ९ ॥
संसाराला रामदास सागर म्हणतात, भवसागर; आणि रामाने आपल्याला तो पार करून न्यावे, अशी विनवणी करतात. संसाराच्या संगतीने मी फार पिडलो आहे. हे कारुण्यसिंधू, मला सोडव. तुझ्या कृपादृष्टीने या दीनाचा सांभाळ कर. हे दयाळा, त्रैलोक्याचे पालन करणाऱ्या, तुझा जयजयकार असो. हे भवसागर हरणाऱ्या, मला आता, क्षणात, तारून ने. हे स्वामी, तुझ्या वियोगात माझा एक पळही जात नाही. रामा, तुझ्याविना मला राहवत नाही.
तुजवीण रामा मज कंठवेना
आम्हां अनाथां तूं एक दाता । संसारचिंता चुकवीं समर्था । दासा मनीं आठव वीसरेना । तुजवीण रामा मज कंठवेना ॥ १० ॥
येथे रामदास रामाला ‘समर्था’ म्हणून हाक मारतात, आणि स्वतःला त्याचा दास म्हणवतात. आम्हा अनाथांना तूच एक दाता आहेस. हे समर्था, संसाराची चिंता माझ्यापासून दूर कर. तुझ्या दासाच्या मनातून तुझी आठवण कधी पुसली जात नाही, आणि रामा, तुझ्याविना हे दिवस मला सोसवत नाहीत.