तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग ४२९९: पवित्र तें कुळ पावन तो देश
पवित्र तें कुळ पावन तो देश । जेथें हरिचे दास घेती जन्म ॥१॥ कर्मधर्म त्याचे जाला नारायण । त्याचेनी पावन तिन्ही लोक ॥ध्रु.॥ वर्णअभिमानें कोण जाले पावन । ऐसें द्या सांगून मजपाशीं ॥२॥ अंत्यजादि योनि तरल्या हरिभजनें । तयाचीं पुराणें भाट जालीं ॥३॥ वैश्य तुळाधार गोरा तो कुंभार । धागा हा चांभार रोहिदास ॥४॥ कबीर मोमीन लतिफ मुसलमान । सेना न्हावी जाण विष्णुदास ॥५॥ कान्होपात्र खोदु पिंजारी तो दादु । भजनीं अभेदू हरिचे पायीं ॥६॥ चोखामेळा बंका जातीचा माहार । त्यासी सर्वेश्वर ऐक्य करी ॥७॥ नामयाची जनी कोण तिचा भाव । जेवी पंढरीराव तियेसवें ॥८॥ मैराळा जनक कोण कुळ त्याचें । महिमान तयाचें काय सांगों ॥९॥ यातायातीधर्म नाहीं विष्णुदासा । निर्णय हा ऐसा वेदशास्त्रीं ॥१०॥ तुका ह्मणे तुह्मीं विचारावे ग्रंथ । तारिले पतित नेणों किती ॥११॥
जिथे हरीचे दास जन्म घेतात, ते कुळ पवित्र, आणि तो देश पावन. नारायणच त्यांचे कर्म आणि धर्म झालेला असतो, आणि त्यांच्यामुळे तिन्ही लोक पावन होतात. वर्णाच्या अभिमानाने कोण पावन झाला, ते मला सांगा पाहू. अंत्यज, म्हणजे अस्पृश्य मानलेल्या, अशा जन्मांतले लोकही हरिभजनाने तरले, आणि पुराणे त्यांची कीर्ती गाणारे भाट झाली. तुळाधार वाणी, गोरा कुंभार, धागा, रोहिदास चांभार, कबीर मोमीन, लतिफ मुसलमान आणि सेना न्हावी, हे सगळे विष्णुदास होते, हे जाणा. कान्होपात्रा, खोदु, पिंजारी दादू, हे सगळे भजनात हरीच्या पायांशी एकरूप झाले. चोखामेळा आणि बंका जातीने महार; सर्वेश्वराने त्यांना आपल्याशी एकरूप करून घेतले. नामदेवांची दासी जनी, तिचा भाव काय सांगावा! पंढरीचा राजा तिच्यासोबत जेवत असे. मैराळा जनकाचे कुळ कोणते? त्याचा महिमा काय सांगू! विष्णुदासांना जाती-पातीचा धर्म नसतो, असा वेदशास्त्रांचाच निर्णय आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्हीच ग्रंथ विचारून पाहा; किती पतितांना देवाने तारले, त्याला गणतीच नाही. यातले बहुतेक भक्त त्या काळी हलक्या मानलेल्या जातींतले होते. गोरा कुंभार, सेना न्हावी, कान्होपात्रा, चोखामेळा आणि बंका हे वारकरी संत; कबीर, रोहिदास आणि दादू हे उत्तरेतले संत. मोमीन म्हणजे मुसलमान विणकरांची जात. तुळाधार हा महाभारतातला एक वाणी, ज्याने एका तपस्व्याला धर्म शिकवला. धागा हे नाव आहे की नाही, आणि लतिफ, खोदु व मैराळा जनक कोण, हे नक्की सांगता येत नाही.