श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
बर्फ आणि पाणी
“पाणी गोठले की त्याचा बर्फ होतो; तसेच परमेश्वराचे डोळ्यांना दिसणारे रूप म्हणजे निराकार, सर्वव्यापी ब्रह्माने जडात घेतलेला आकार. खरे तर त्याला आकार घेऊन गोठलेले सच्चिदानंद म्हणता येईल. बर्फ हा पाण्याचाच भाग असतो. तो काही काळ पाण्यात राहतो आणि मग वितळून पुन्हा पाण्यातच मिसळतो. तसेच सगुण ईश्वर निर्गुणाचाच भाग आहे. तो निर्गुणातूनच प्रकट होतो, तिथेच राहतो, आणि शेवटी त्यातच मिसळून दिसेनासा होतो.”
वेदान्तात ब्रह्म हे रूप आणि गुण नसलेले, सगळ्या वस्तूंत भरून राहिलेले आहे. सच्चिदानंद हे वेदान्ताने त्याला दिलेले नाव. त्यात तीन संस्कृत शब्द जोडलेले आहेत: सत् म्हणजे अस्तित्व, चित् म्हणजे चैतन्य, आणि आनंद. सगुण ईश्वर म्हणजे रूप आणि गुण असलेला देव, ज्याच्यावर भक्त प्रेम करू शकतो, ज्याची प्रार्थना करू शकतो: काली, राम किंवा कृष्ण. निर्गुण म्हणजे सगळ्या रूपांच्या पलीकडचे ब्रह्म. देव साकार आहे की निराकार, हा विषय श्रीरामकृष्णांच्या बोलण्यात नेहमी निघत असे; विशेषतः ब्राह्मोंशी बोलताना, कारण ब्राह्मो निराकार देवाची उपासना करत. ते साकार आणि निराकार यांना एकमेकांविरुद्ध उभे करत नसत: त्यांच्या दृष्टीने साकार देव आणि निराकार ब्रह्म एकच होते.