PocketPage

मराठी

59 pieces

  1. दिवसाही तारे असतात“रात्री आकाशात किती तरी तारे दिसतात, पण सूर्य उगवला की ते शोधूनही सापडत नाहीत. मग दिवसा आकाशात तारे नसतात, असे तुम्ही म्हणाल का? तसेच, अज्ञानाच्या दिवसांत तुम्हाला परमेश्वर दिसत नाही, म्हणून देवच नाही असे म्हणू नका.” येथे अज्ञान हा भारतीय त…
  2. सूर्य लहान दिसतो“सूर्य पृथ्वीपेक्षा कितीतरी पटीने मोठा आहे, पण तो इतका दूर आहे की एखाद्या लहानशा तबकडीसारखा दिसतो. तसेच परमेश्वर अपार मोठे आहेत. पण आपण त्यांच्यापासून इतके दूर आहोत की ते खरोखर किती मोठे आहेत, हे जाणण्यात आपण फार फार कमी पडतो.”
  3. पोलिसाचा कंदीलझडपेच्या कंदिलाला एक झडप आणि जाड काचेचे भिंग असे. इंग्रजीत त्याला ‘बुल्स-आय’ कंदीलही म्हणत. तो पुढे उजेडाचा एक अरुंद झोत टाकी, आणि धरणारा माणूस अंधारातच राही. त्यांच्या काळी पोलीस रात्रीच्या गस्तीवर असा कंदील बरोबर घेत.
  4. पडद्याआडची स्त्रीत्यांच्या काळी बंगालच्या खानदानी घरांतल्या स्त्रिया पडदा पाळत. घराबाहेरच्या पुरुषांसमोर त्या येत नसत; पाहुण्यांशी पडद्याआडून किंवा चिकाआडून बोलत. माया म्हणजे ती शक्ती, जिच्यामुळे एकच देव जगातल्या अनेक वस्तूंच्या रूपाने दिसतो, आणि म्हणूनच त्…
  5. दिवा आणि तेल“तेलाशिवाय दिवा जळत नाही, तसा देवाशिवाय माणूस जगू शकत नाही.”
  6. वॉटर, वारि, अक्वा, पानी“पाणी ही एकच वस्तू, पण निरनिराळे लोक तिला निरनिराळ्या नावांनी ओळखतात. कोणी तिला वॉटर म्हणतात, कोणी वारि, कोणी अक्वा, तर कोणी पानी. तसेच सच्चिदानंद एकच आहे: चिरंतन अस्तित्व, ज्ञान आणि आनंद. कोणी त्याला गॉड म्हणून हाक मारतात, कोणी अल्ला, कोणी…
  7. एक सोने, अनेक दागिने“एकाच सोन्याचे वेगवेगळ्या आकारांचे, वेगवेगळ्या नावांचे पुष्कळ दागिने घडतात. तसेच वेगवेगळ्या देशांत आणि युगांत एकाच देवाची वेगवेगळ्या रूपांनी आणि नावांनी पूजा होते. त्याची उपासना अनेक प्रकारे करता येते: कोणाला त्याला वडील म्हणायला आवडते, कोण…
  8. साखरेचे पक्षी-प्राणी“एकाच साखरेपासून पक्ष्यांच्या, प्राण्यांच्या किती तरी आकृत्या बनवतात. तसेच अनेक देशांत, अनेक युगांत, अनेक नावांनी आणि रूपांनी एकाच गोड जगन्मातेची उपासना होते. वेगवेगळे पंथ म्हणजे सर्वशक्तिमान परमेश्वरापर्यंत पोचण्याच्या वेगवेगळ्या वाटाच.”
  9. वडील, भाऊ, नवरासुरुवातीचा प्रश्न एका श्रोत्याने त्यांना विचारला होता; पुढचे त्यांचे उत्तर. घरगुती जीवनातल्या एका चित्राने ते त्या प्रश्नालाच कलाटणी देतात.
  10. नाव कोणतेही घ्या“देवाची नावे अनेक आहेत, आणि त्याला जाणायला नेणारी रूपे अनंत आहेत. ज्या नावाने, ज्या रूपाने तुम्हाला त्याला हाक मारावीशी वाटेल, त्याच रूपात आणि त्याच नावाने तो तुम्हाला दिसेल.”
  11. सगळ्या कोल्ह्यांची एकच कुईत्यांच्या काळी बंगालच्या खेड्यांतून आणि शेतांतून कोल्हे फिरत असत. तिन्हीसांजेची त्यांची कोल्हेकुई हा गावाकडचा अगदी नेहमीचा आवाज होता. एकाने सुरुवात केली की बाकीचे सगळे तोच सूर लावत.
  12. एका माशाचे पाच पदार्थ“तुम्ही मातीच्या मूर्तींविषयी बोलत होता. अहो, अशा मूर्तींचीसुद्धा पूजा करायची पुष्कळदा गरज असते. उपासनेचे हे सगळे प्रकार देवानेच स्वतः करून ठेवले आहेत. ज्ञानाच्या वेगवेगळ्या पायऱ्यांवर असलेल्या वेगवेगळ्या माणसांना साजेल, म्हणून परमेश्वराने…
  13. गच्चीवर जाण्याच्या अनेक वाटा“घराच्या गच्चीवर शिडीने चढता येते, बांबूने चढता येते, जिन्याने जाता येते, किंवा दोराने. तसेच देवापर्यंत पोचण्याचे अनेक मार्ग आहेत, अनेक साधने आहेत, आणि जगातला प्रत्येक धर्म यांतला एक मार्ग दाखवतो.” बंगालच्या शहरांतल्या घरांची छपरे सपाट असत.…
  14. विहिरीतला बेडूक“विहिरीतल्या बेडकासारखे होऊ नका. विहिरीतल्या बेडकाला स्वतःच्या विहिरीपेक्षा मोठे, भव्य असे काहीच ठाऊक नसते. सगळे कट्टर लोक तसेच असतात: स्वतःच्या पंथापेक्षा चांगले असे त्यांना काहीच दिसत नाही.” विहिरीतला बेडूक हे संकुचित मनाचे जुने भारतीय चि…
  15. सत्याकडे जाणाऱ्या इतर वाटा“खऱ्या धार्मिक माणसाने असे मानावे की इतर धर्मही सत्याकडे नेणाऱ्या वाटाच आहेत. इतर धर्मांविषयी आपण नेहमी आदराचीच भावना ठेवली पाहिजे.”
  16. श्रद्धेचा धागा“मते आणि पंथ महत्त्वाचे नाहीत. प्रत्येकाने स्वतःच्या पंथाची उपासना आणि आचार श्रद्धेने पाळावेत. देवाकडे नेणारा धागा एकच: श्रद्धा.”
  17. जिथे इतर माथा टेकतात“जिथे इतर लोक माथा टेकतात, तिथे तुम्हीही नमस्कार करा, पूजा करा. जिथे इतक्या लोकांनी मनापासून उपासना केली आहे, तिथे दयाळू परमेश्वर प्रकट होतात; कारण ते दयामय आहेत.”
  18. गॅसचे दिवे, एकच टाकीत्यांच्या काळी कलकत्त्याचे रस्ते लोखंडी खांबांवरच्या गॅसच्या दिव्यांनी उजळत. गॅस एका कारखान्यात तयार करून साठवला जाई, आणि जमिनीखालच्या नळांतून दिव्यांना पुरवला जाई.
  19. मळक्या छपरावरचा पाऊसधर्म का बिघडतात, हा सुरुवातीचा प्रश्न एका श्रोत्याने त्यांना विचारला होता; पुढचे त्यांचे उत्तर.
  20. साचलेल्या डबक्यातले पाणगवतहे वचन एका बंगाली शब्दावर उभे आहे. दल म्हणजे साचलेल्या पाण्यात वाढणारे लव्हाळ्यासारखे राठ पाणगवत; आणि दल म्हणजे पक्षातून फुटून वेगळा निघालेला गटही. अंघोळीसाठी आणि पाण्यासाठी माणसांनी खोदलेले असे मोठे तळे बंगालच्या प्रत्येक खेड्यात असे.
  21. रंगीबेरंगी अभ्रेत्यांच्या काळच्या बंगालमध्ये गोरा रंग सौंदर्याचे लक्षण मानला जाई, आणि काळा रंग साधारण; म्हणून ते सुंदर आणि काळा असे एकमेकांसमोर ठेवतात.
  22. साधू असो की बदमाश, सगळे नारायणनारायण हे विष्णूचे एक नाव. सर्व जीवांत वास करणारा, आणि ज्याच्यात सर्व जीव राहतात तो देव, या अर्थाने वेदान्तात आणि भक्तीत हे नाव घेतात.
  23. वाघातला देव“वाघातही देव आहे, हे खरे; पण म्हणून आपण त्या जनावरासमोर जाऊन उभे राहू नये. तसेच अगदी दुष्ट माणसातही देव राहतो, हे खरे; पण आपण दुष्टांची संगत धरणे बरोबर नाही.” त्यांच्या काळी बंगालच्या जंगलांत अजूनही वाघ होते; विशेषतः सुंदरबनात, म्हणजे कलकत्…
  24. सर्वांत देव, पण देवात सर्व नाहीत“देव सगळ्या माणसांत आहे, पण सगळी माणसे देवात नाहीत. म्हणूनच ती दुःख भोगतात.”
  25. साप आणि गारुडीबंगालच्या खेड्यांत कोणाला साप चावला की गारुड्याला बोलावत; तो मंत्रतंत्राने विष उतरवत असे.
  26. चोर आणि घरधनी“देव चोराला सांगतो, ‘जा, चोरी कर,’ आणि त्याच वेळी घरधन्याला चोरापासून सावध करतो.”
  27. पट्टीचा नर्तकते एका भक्ताला उत्तर देत होते, आणि बोलताना हसत होते. दुर्योधन हा महाभारतातल्या कौरव राजपुत्रांपैकी सर्वांत थोरला. त्याने स्वतःच्या चुलतभावांवर, पांडवांवर, अन्याय केला आणि स्वतःच्या घराण्याला युद्धात लोटले. एका प्रसिद्ध संस्कृत श्लोकात हे शब…
  28. उकळते भांडेयेथे ब्रह्म म्हणजे माणसाच्या आतली ती शक्ती, जिच्यामुळे मन विचार करते आणि इंद्रिये पाहतात, ऐकतात, अनुभवतात.
  29. मुंगी आणि साखरेचा डोंगर“देव साखरेच्या डोंगरासारखा आहे. लहान मुंगी त्यातला लहानसा कण उचलून नेते, मोठी मुंगी मोठा कण नेते. पण डोंगर होता तेवढाच राहतो. देवाच्या भक्तांचेही तसेच आहे. त्याच्या एखाद्या दैवी गुणाचा एक कणसुद्धा त्यांना भावावस्थेत नेतो. त्याचे सगळे गुण को…
  30. बुडबुडा आणि पाणीजीवात्मा म्हणजे प्रत्येक जीवातला स्वतःचा आत्मा. परमात्मा म्हणजे सर्वश्रेष्ठ आत्मा, देव.
  31. ओढ्यावरची फळीहा प्रश्न एका श्रोत्याने त्यांना विचारला होता. जीवात्मा म्हणजे प्रत्येक जीवातला स्वतःचा आत्मा; परमात्मा म्हणजे सर्वश्रेष्ठ आत्मा, देव.
  32. भिंतीवरचा धूरवेदान्ती म्हणजे वेदान्ताचे, उपनिषदांच्या तत्त्वज्ञानाचे, अनुयायी. आत्मा म्हणजे माणसाचे खरे अस्तित्व; तो ब्रह्माशी एकरूप आहे, असे वेदान्ती मानतात. येथे श्रीरामकृष्ण वेदान्ती संन्याशांचे मत सांगत होते. हे सांगण्याआधीच ते म्हणाले होते की संसार…
  33. दिवा आणि सापाचे विषयेथे ब्रह्म म्हणजे सर्व रूपांच्या आणि गुणांच्या पलीकडचा परमेश्वर. भागवत हा मुख्यतः श्रीकृष्णांची आणि देवावरच्या प्रेमाची कथा सांगणारा पवित्र ग्रंथ.
  34. ब्रह्म कधीच उष्टे होत नाहीहिंदू रीतीप्रमाणे ज्या अन्नाला कोणाच्या तोंडाचा स्पर्श झाला, ते उष्टे अन्न अशुद्ध मानतात: ते देवाला दाखवत नाहीत, आणि दुसऱ्या कोणाला वाढतही नाहीत. वेद हे हिंदू धर्माचे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ; तंत्रे म्हणजे उपासनेचे आणि विधींचे ग्रंथ; पुरा…
  35. खडीसाखरेची वडीहे ऐकून श्रोते हसले. देव साकार आहे, देवळांतल्या मूर्तींसारखा, की ब्राह्मसमाज शिकवत असे तसा निराकार, हा विषय श्रीरामकृष्णांच्या बोलण्यात नेहमी निघत असे.
  36. साकार, निराकार आणि त्यापलीकडे“देव निराकार आहे, साकारही आहे, आणि साकार-निराकार दोन्हींच्या पलीकडचाही तोच आहे. तो आणखी काय काय आहे, हे तोच सांगू शकतो.”
  37. कधी कपड्यांत, कधी उघडावेदान्तात सगुण ब्रह्म म्हणजे प्रेम, सामर्थ्य असे गुण असलेला, ज्याची उपासना करता येते असा देव. निर्गुण ब्रह्म सर्व गुणांच्या पलीकडे असते.
  38. वाजणारी घंटा“घंटा वाजवत असताना टण् टण् असा प्रत्येक ठोका वेगवेगळा ऐकू येतो. पण आपण वाजवायचे थांबलो की एकच सलग नाद उरतो; त्यात वेगवेगळे सूर नसतात. एक सूर पुढच्या सुरापासून आपण सहज वेगळा ओळखतो, जणू प्रत्येकाला स्वतःचा आकार असावा. पण टण् टण् थांबल्यावर रे…
  39. बर्फ आणि पाणीवेदान्तात ब्रह्म हे रूप आणि गुण नसलेले, सगळ्या वस्तूंत भरून राहिलेले आहे. सच्चिदानंद हे वेदान्ताने त्याला दिलेले नाव. त्यात तीन संस्कृत शब्द जोडलेले आहेत: सत् म्हणजे अस्तित्व, चित् म्हणजे चैतन्य, आणि आनंद. सगुण ईश्वर म्हणजे रूप आणि गुण असले…
  40. आकाशासारखी निळी कालीदक्षिणेश्वरला श्रीरामकृष्ण ज्यांचे पुजारी होते, त्या कालीमातेची कांती मूर्तींत आणि चित्रांत गडद निळी किंवा काळी दाखवतात. ते हा शब्द वापरत त्या अर्थाने साक्षात्कार म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. ब्रह्म सर्व गुणांच्या पलीकडे आहे.
  41. किनारा नसलेला सागरहरी हे विष्णूचे नाव; बंगालचे वैष्णव भक्त हे नाव गात. हरी म्हणजे साकार देव, ज्याच्यावर प्रेम करता येते. येथे लीला म्हणजे जगाची निर्मिती आणि त्याचे चलनवलन, हा जणू देवाचा खेळ.
  42. आधी मोठी अक्षरेयेथे रूप म्हणजे साकार देव: एखादी मूर्ती, किंवा मनाला धरून ठेवता येईल असे देवाचे एखादे रूप.
  43. स्वतःची दृष्टी धरून ठेवाएका श्रोत्याने म्हटले होते की देवाचे निराकार रूपात ध्यान करणे त्याला जास्त आवडते; त्याला श्रीरामकृष्ण उत्तर देत होते. ते हा शब्द वापरत त्या अर्थाने साक्षात्कार म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे.
  44. चैतन्यमय मूर्तीकलकत्त्याहून आलेल्या एका श्रोत्याला देव मातीच्या मूर्तींत आहे याविषयी शंका होती; त्याला श्रीरामकृष्ण उत्तर देत होते. ब्राह्मसमाजाच्या शिकवणीप्रमाणे देवाची मूर्तीत पूजा करू नये, असे त्या काळच्या अनेक सुशिक्षित बंगाली लोकांचे मत होते. बंगालमध…
  45. अग्नी आणि त्याची दाहकताब्रह्म म्हणजे स्थिर, शांत असलेला देव: रूप आणि गुण नसलेले परब्रह्म. शक्ती म्हणजे कार्य करणारा देव: जगाची निर्मिती, पालन आणि संहार करणारी जगन्माता.
  46. स्थिर आणि कार्यरतपुरुष आणि प्रकृती हे सांख्य नावाच्या प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानातले शब्द. पुरुष हे पुरुषतत्त्व, काहीच न करणारे शुद्ध चैतन्य; प्रकृती हे स्त्रीतत्त्व, जगाला जन्म देणारा निसर्ग. शक्ती म्हणजे सामर्थ्य; श्रीरामकृष्ण तिची जगन्माता म्हणून उपासना…
  47. पुजारी तोच आचारीवेदान्ती वेदान्ताच्या वाटेने जाऊन देवाला परब्रह्म म्हणून शोधतात; योगी मनाच्या साधनेने त्याचा शोध घेतात; भक्त प्रेमाने. त्यांच्या काळच्या बंगालमध्ये ब्राह्मण एखाद्या देवळात पुजारी म्हणून किंवा एखाद्या घरात आचारी म्हणून काम करू शकत असे.
  48. मिठाची बाहुलीसमाधीत मन पूर्णपणे देवात विरून जाते आणि ‘मी’पणा गळून पडतो. परब्रह्म म्हणजे वेदान्त सांगतो ते, सर्व रूपांच्या आणि गुणांच्या पलीकडचे ब्रह्म. साक्षात्कार म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. “माझी आई” म्हणजे श्रीरामकृष्ण जिची उपासना करत ती जगन्मात…
  49. राजाचा व्हाइसरॉयअवतार म्हणजे माणसाच्या रूपात जन्मलेला देव (शब्दाचा अर्थ “खाली उतरणे”); राम आणि कृष्ण असे अवतार होते, असे हिंदू मानतात. त्यांच्या काळात भारताचा कारभार व्हाइसरॉय पाहत असे; राणीच्या नावाने राज्य करायला त्याला ब्रिटनहून पाठवले जाई. हा विचार भगव…
  50. हाडामांसाचे राम-कृष्णराम हे रामायणाचे नायक, आणि सीता त्यांची पत्नी. कृष्ण हे भागवताच्या कथांमधले गोपाळ देव; राधा ही त्यांच्यावर प्रेम करणारी गवळण, आणि अर्जुन हा भगवद्गीतेत त्यांनी उपदेश केलेला योद्धा. हिंदू राम आणि कृष्ण यांना अवतार, म्हणजे माणूस म्हणून जन्माला…
  51. बुडी मारून पुन्हा वरअवतार म्हणजे माणसाच्या रूपात जन्मलेला देव (शब्दाचा अर्थ “खाली उतरणे”). हिंदू कृष्णाला विष्णूचा अवतार मानून पूजतात. श्रीरामकृष्ण म्हणत की जगन्मातेच्या उपासनेबरोबरच त्यांनी इतर मार्गांनीही साधना केली होती; इस्लाम आणि ख्रिस्ती धर्मही त्यांत हो…
  52. हत्तीचे दोन प्रकारचे दातईश्वरी पुरुष म्हणजे अवतार, माणूस म्हणून जन्मलेला देव. कर्म म्हणजे कृती आणि तिचे फळ; भारतीय श्रद्धेप्रमाणे ते माणसाला जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात बांधून ठेवते.
  53. फक्त सात ऋषींनी ओळखलेहिंदू रामायणाचे नायक श्रीरामचंद्र यांना विष्णूचा अवतार, माणसाच्या रूपात जन्मलेला देव, मानून पूजतात.
  54. दिव्याखाली अंधार“दिव्याखाली नेहमी अंधार असतो, आणि त्याचा उजेड मात्र आजूबाजूच्या सगळ्यांवर पडतो. तसेच महापुरुषाच्या अगदी जवळ राहणाऱ्या माणसाला तो कळत नाही. दूर राहणारे मात्र त्याच्या आत्मिक तेजाने आणि असामान्य सामर्थ्याने मोहून जातात.”
  55. जादूगाराचे नातलगहा प्रश्न एका श्रोत्याने त्यांना विचारला होता. येथे जादूगार म्हणजे रस्त्यावर जादूचे खेळ करून दाखवणारा माणूस.
  56. नवी विहीरसिद्धपुरुष म्हणजे स्वतःच्या साधनेने देवापर्यंत पोहोचलेला, पूर्णत्वाला गेलेला माणूस. अवतार म्हणजे माणसाच्या रूपात जन्मलेला देव.
  57. ओंडका आणि बोरूसिद्ध म्हणजे स्वतःच्या साधनेने देवापर्यंत पोहोचलेला, पूर्णत्वाला गेलेला माणूस. येथे तारणहार म्हणजे अवतार, माणसाच्या रूपात जन्मलेला देव.
  58. दिवा, चंद्र आणि सूर्यअवतार म्हणजे माणसाच्या रूपात जन्मलेला देव; राम आणि कृष्ण असे अवतार होते, असे हिंदू मानतात.
  59. गंगेला स्पर्शयेथे श्रीरामकृष्ण नरेंद्राच्या दोन शंकांना उत्तर देत होते; हेच नरेंद्र पुढे स्वामी विवेकानंद झाले. नाटककार गिरीश घोष यांनी त्या शंका श्रीरामकृष्णांपुढे मांडल्या. पहिली: अनंत देव एखाद्या माणसात असू शकत नाही. दुसरी: आपल्या लहानशा बुद्धीला तो…