श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
मिठाची बाहुली
“एकदा मिठाची एक बाहुली समुद्र किती खोल आहे ते मोजायला निघाली. तिच्या हातात खोली मोजायची दोरी आणि शिसे होते. ती पाण्याच्या काठावर आली आणि समोरचा तो अफाट महासागर पाहू लागली. इथपर्यंत ती पूर्वीसारखीच मिठाची बाहुली होती; तिचे स्वतःचे वेगळेपण टिकून होते. पण तिने एक पाऊल पुढे टाकून पाण्यात पाय ठेवला मात्र, तोच ती समुद्राशी एकरूप झाली. ती हरवली, पार दिसेनाशी झाली! मिठाच्या बाहुलीचा कण न् कण समुद्रात विरघळून गेला. ज्या मिठाची ती बनली होती, ते मीठ समुद्रातूनच आले होते; आणि आता ते परत जाऊन समुद्राच्या मिठाशी पुन्हा एक झाले. जे वेगळे झाले होते, ते पुन्हा अखंडाशी एक झाले. “माणसाचा जीव म्हणजे ती मिठाची बाहुली, वेगळा झालेला ‘मी’. परब्रह्म म्हणजे मिठाचा तो अथांग सागर, अखंड आत्मा. “समुद्र किती खोल आहे हे सांगायला ती मिठाची बाहुली परत येऊ शकली नाही. ज्या भाग्यवान माणसाला सगळे वेगळेपण पुसून टाकणाऱ्या समाधीच्या अथांग खोलीत परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो, त्याचेही तसेच असते. परब्रह्म काय आहे हे जगाला सांगायला तो त्या खोलीतून परत येत नाही. माझ्या आईच्या इच्छेने ती मिठाची बाहुली पुन्हा वेगळी होऊन कधी परत आलीच, तर तिला मर्यादित शब्दांतच बोलावे लागेल. या बदलत्या जगातल्याच एखाद्यासारखे राहावे लागेल. म्हणूनच हे महान रहस्य समजावून सांगण्याचा प्रत्येक प्रयत्न फसतो. जे अनंत आहे, ते मर्यादित शब्दांत सांगता येत नाही.”
समाधीत मन पूर्णपणे देवात विरून जाते आणि ‘मी’पणा गळून पडतो. परब्रह्म म्हणजे वेदान्त सांगतो ते, सर्व रूपांच्या आणि गुणांच्या पलीकडचे ब्रह्म. साक्षात्कार म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. “माझी आई” म्हणजे श्रीरामकृष्ण जिची उपासना करत ती जगन्माता, कालीमाता. ती आणि ब्रह्म एकच, असे ते मानत: तिची इच्छा असेल तरच बाहुली परत येते.