श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
गंगेला स्पर्श
“देव अनंत आहे, हे खरेच. पण तो सर्वशक्तिमानही आहे. तो अशी योजना करू शकतो, की त्याचे दिव्य स्वरूप प्रेमाच्या रूपाने माणसाच्या देहात दिसावे, आणि साक्षात देवाचा अवतार म्हणून आपल्यात राहावे. अवतार ही खरी गोष्ट आहे. अर्थात, हे शब्दांत पूर्णपणे स्पष्ट करता येत नाही. हे अंतर्दृष्टीने पाहायचे असते, स्वतः जाणायचे असते. याची खात्री पटायला देवाचे दर्शन व्हायला हवे. “एखाद्या उपमेने हे थोडेफार समजायला मदत होऊ शकते. समजा, कोणी गाईच्या शिंगाला, किंवा पायांना, किंवा शेपटीला, किंवा कासेला हात लावला. तर ते गाईलाच हात लावल्यासारखे नाही का? आपल्या माणसांच्या दृष्टीने गाईतली मुख्य गोष्ट म्हणजे तिचे दूध, आणि ते कासेतून येते. तसेच दिव्य प्रेमाचे दूध साक्षात अवतारातून आपल्यापर्यंत वाहत येते. “होय, ते खरे आहे: देवाला कोण जाणू शकेल? त्याला पूर्णपणे जाणणे आपल्या हाती दिलेले नाही, आणि आपल्याकडून तशी अपेक्षाही नाही. आपण त्याला पाहू शकलो, आणि तोच एक सत्य आहे असे आपल्याला जाणवले, तरी पुरे. देवाचा अवतार पाहू शकलो तरी पुरे. समजा, एखादा माणूस पवित्र गंगेवर गेला आणि त्याने तिच्या पाण्याला स्पर्श केला. तो म्हणेल, ‘पवित्र गंगेचे दर्शन आणि स्पर्श घडला; मी धन्य झालो.’ हरिद्वारपासून गंगासागरापर्यंत, उगमापासून मुखापर्यंत, त्याने अख्ख्या नदीला हात लावायलाच हवा, असे थोडेच आहे!”
येथे श्रीरामकृष्ण नरेंद्राच्या दोन शंकांना उत्तर देत होते; हेच नरेंद्र पुढे स्वामी विवेकानंद झाले. नाटककार गिरीश घोष यांनी त्या शंका श्रीरामकृष्णांपुढे मांडल्या. पहिली: अनंत देव एखाद्या माणसात असू शकत नाही. दुसरी: आपल्या लहानशा बुद्धीला तो कळू शकत नाही. हरिद्वारला गंगा पर्वत सोडून सपाटीवर येते; गंगासागर हे तिचे मुख, जिथे ती समुद्राला मिळते.