श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
स्थिर आणि कार्यरत
“कधी मी परमेश्वराचा विचार निष्क्रिय म्हणून करतो: तो निर्मिती, पालन, संहार काहीच करत नाही. तेव्हा मी त्याला ब्रह्म किंवा पुरुष म्हणतो: निर्गुण देव. कधी मी त्याचा विचार सक्रिय म्हणून करतो: तो निर्मिती, पालन आणि संहार करतो. तेव्हा मी त्याला शक्ती, किंवा माया, किंवा प्रकृती म्हणतो: सगुण देव.”
पुरुष आणि प्रकृती हे सांख्य नावाच्या प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानातले शब्द. पुरुष हे पुरुषतत्त्व, काहीच न करणारे शुद्ध चैतन्य; प्रकृती हे स्त्रीतत्त्व, जगाला जन्म देणारा निसर्ग. शक्ती म्हणजे सामर्थ्य; श्रीरामकृष्ण तिची जगन्माता म्हणून उपासना करत. येथे माया म्हणजे तीच शक्ती, जिच्यामुळे जग दिसते.