श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
मुंगी आणि साखरेचा डोंगर
“देव साखरेच्या डोंगरासारखा आहे. लहान मुंगी त्यातला लहानसा कण उचलून नेते, मोठी मुंगी मोठा कण नेते. पण डोंगर होता तेवढाच राहतो. देवाच्या भक्तांचेही तसेच आहे. त्याच्या एखाद्या दैवी गुणाचा एक कणसुद्धा त्यांना भावावस्थेत नेतो. त्याचे सगळे गुण कोणालाच स्वतःत सामावून घेता येत नाहीत.”
मुंगी आणि साखरेचा डोंगर
येथे गुण म्हणजे देवाची अनेक अंगे. भक्त त्यांची उपासना करतात आणि त्यांचे गुणगान गातात: त्याचे प्रेम, त्याचे सामर्थ्य, त्याचे सौंदर्य, त्याची दया. भावावस्था म्हणजे देवाच्या आनंदात हरवून जाणे; त्या अवस्थेत भक्ताला स्वतःच्या देहाचे आणि जगाचे भान राहत नाही. देवाचा एक कणही, म्हणजे त्याचे एकच अंग खऱ्या अर्थाने दिसले, तरी ती अवस्था येऊ शकते. या वचनात दोन विचार एकत्र आहेत. पहिला: देव अनंत आहे. कोणतीही मुंगी डोंगर उचलून नेऊ शकत नाही, तसा कोणताही भक्त, कितीही मोठा असला तरी, त्याला पूर्णपणे सामावून घेऊ शकत नाही. दुसरा: प्रत्येकजण जे थोडेसे नेतो, ती खरी साखरच असते, आणि त्याला भरून टाकायला ती पुरेशी असते. मुंग्या कितीही नेवोत, डोंगर होता तेवढाच राहतो. सूर्य इतका दूर आहे म्हणून तो लहानशा तबकडीसारखा दिसतो, या त्यांच्या चित्राच्या हे जवळचे आहे: देवाची थोरवी जाणण्यात आपण कमी पडतो.