श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
विहिरीतला बेडूक
“विहिरीतल्या बेडकासारखे होऊ नका. विहिरीतल्या बेडकाला स्वतःच्या विहिरीपेक्षा मोठे, भव्य असे काहीच ठाऊक नसते. सगळे कट्टर लोक तसेच असतात: स्वतःच्या पंथापेक्षा चांगले असे त्यांना काहीच दिसत नाही.”
विहिरीतला बेडूक
विहिरीतला बेडूक हे संकुचित मनाचे जुने भारतीय चित्र आहे. संस्कृतमध्ये त्यासाठी कूपमंडूक असा शब्द आहे. ज्याने स्वतःच्या छोट्याशा जगापलीकडे कधी पाहिलेच नाही, अशा माणसाला तो लावतात. त्यांच्या वचनात कट्टर म्हणजे असा कोणीही, जो स्वतःचाच पंथ एकमेव खरा मानतो आणि त्याच्याबाहेरचे काहीही त्याहून चांगले असू शकत नाही असे समजतो. ते कोणत्याही धर्माचे नाव घेत नाहीत: हा शब्द प्रत्येक धर्मातल्या संकुचित माणसांना लागू पडतो. बेडकाची विहीर रिकामी आहे किंवा खोटी आहे, असे ते म्हणत नाहीत. त्याचा दोष एवढाच की त्याला विहिरीपलीकडचे काहीच ठाऊक नाही. गच्चीवर चढायला जशा अनेक वाटा असतात, तसे धर्म म्हणजे एकाच देवाकडे जाणाऱ्या अनेक वाटा, अशी त्यांची शिकवण. हे वचन त्या शिकवणीशी जोडलेले आहे. तसे असेल, तर स्वतःच्या वाटेशिवाय दुसरी वाट तिथे पोचू शकते हे जो मान्य करत नाही, त्याने स्वतःची विहीरच सारे जग मानले आहे. इतरत्र ते म्हणाले की खऱ्या धार्मिक माणसाने इतर धर्मांनाही सत्याकडे जाणाऱ्या वाटा मानावे, आणि त्यांचा आदर करावा.