श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
दिवसाही तारे असतात
“रात्री आकाशात किती तरी तारे दिसतात, पण सूर्य उगवला की ते शोधूनही सापडत नाहीत. मग दिवसा आकाशात तारे नसतात, असे तुम्ही म्हणाल का? तसेच, अज्ञानाच्या दिवसांत तुम्हाला परमेश्वर दिसत नाही, म्हणून देवच नाही असे म्हणू नका.”
दिवसाही तारे असतात
येथे अज्ञान हा भारतीय तत्त्वज्ञानातला शब्द आहे (संस्कृतमध्ये अविद्या). त्याचा अर्थ शिक्षणाचा अभाव असा नाही. जे खरे आहे ते झाकून टाकणारे अजाणपण म्हणजे अज्ञान. एखादा विद्वान माणूस त्याने भरलेला असू शकतो, आणि लिहिता-वाचता न येणारी खेड्यातली बाई त्यापासून मुक्त असू शकते. वेदान्ताच्या मते माणूस आणि देव यांच्यामध्ये उभे असते ते हे अज्ञान; कोणतेही अंतर नव्हे. हे वचन शंका घेणाऱ्याला, तर्काने चालणाऱ्या माणसाला उद्देशून आहे. तो म्हणतो: “मी शोधून पाहिले, मला काही सापडले नाही; म्हणजे तिथे काहीच नाही.” श्रीरामकृष्ण त्याच्याशी वाद घालत नाहीत, देवाचा पुरावाही देत नाहीत. ते एवढेच दाखवतात की हाच तर्क ताऱ्यांच्या बाबतीत फसतो, आणि तारे तर तिथे आहेत हे सगळ्यांना ठाऊक आहे. देवाविषयी शंका घेण्याआधी स्वतःच्या दृष्टीविषयी शंका घ्यावी, असे ते त्याला सांगतात. “अज्ञानाच्या दिवसांत” या त्यांच्या शब्दांत एक आशाही दडलेली आहे. दिवस सरतात; माणसाला पाहू न देणारी ती अवस्था कायमची असेलच असे नाही.