श्रीरामकृष्ण परमहंस · एक ईश्वर, अनेक नावे
एका माशाचे पाच पदार्थ
“तुम्ही मातीच्या मूर्तींविषयी बोलत होता. अहो, अशा मूर्तींचीसुद्धा पूजा करायची पुष्कळदा गरज असते. उपासनेचे हे सगळे प्रकार देवानेच स्वतः करून ठेवले आहेत. ज्ञानाच्या वेगवेगळ्या पायऱ्यांवर असलेल्या वेगवेगळ्या माणसांना साजेल, म्हणून परमेश्वराने हे सगळे केले आहे. “आई मुलांचे जेवण असे करते की ज्याला जे मानवेल ते त्याला मिळावे. समजा, एका आईला पाच मुले आहेत, आणि तिच्याकडे शिजवायला एक मासा आहे. ती त्या एका माशाचे वेगवेगळे पदार्थ करते, म्हणजे प्रत्येक मुलाला त्याला नेमके जे मानवेल ते देता येईल. एकाला माशाचा चमचमीत पुलाव मिळतो; दुसऱ्याचे पोट नाजूक, म्हणून त्याला थोडासा रस्साच देते. तिसऱ्यासाठी ती चिंचेचे आंबट कालवण करते, चौथ्यासाठी तळलेला मासा, असे; ज्याच्या त्याच्या पोटाला मानवेल तसे. समजले?”
एका माशाचे पाच पदार्थ
ते म. यांच्याशी बोलत होते; म. हे या संभाषणांची रोजनिशी ठेवणारे शाळामास्तर. त्या भेटीत म. यांनी मातीच्या मूर्तींत देवाची पूजा करण्याविरुद्ध वाद घातला होता. श्रीरामकृष्णांशी एखाद्या मुद्द्यावर वाद घालण्याचा तो त्यांचा पहिला प्रयत्न होता, आणि सुदैवाने शेवटचाही, असे त्यांनी पुढे लिहिले. बंगालमध्ये देवदेवतांच्या मूर्ती मातीपासून घडवतात, रंगवतात, सजवतात, आणि घरांत आणि मंदिरांत त्यांची पूजा करतात. मासे आणि भात हे बंगालचे रोजचे जेवण. पुलाव हा तुपात आणि मसाल्यात शिजवलेला भात, एक जड पदार्थ. चिंचेने आंबट कालवण होते, आणि ज्या मुलाला जड काही पचत नाही, त्याला आई रस्सा देते. मासा एकच, पण मुले वेगवेगळी, म्हणून पदार्थ वेगवेगळे. तसेच, ते म्हणतात, वेगवेगळ्या पायऱ्यांवरच्या माणसांना साजेल म्हणून देवानेच उपासनेचे अनेक प्रकार दिले आहेत; मूर्तिपूजा त्यांतलीच एक. म. उत्तरले की आता त्यांना समजले: नवशिका मातीच्या मूर्तीत परमेश्वराची पूजा करू शकतो, आणि पुढे गेल्यावर मूर्तीशिवायही पूजा करू शकतो. हाच विचार त्यांच्या अनेक वचनांतून दिसतो: माणसे अनेक, म्हणून देवाकडे जाणाऱ्या वाटा अनेक; आणि प्रत्येक वाट कोणासाठी तरी आहे.