श्रीरामकृष्ण परमहंस · श्रीरामकृष्णांच्या बोधकथा
रंगाऱ्याचा हौद
एक हौद, सगळे रंग
श्रीरामकृष्ण डॉ. सरकारांशी बोलत होते. शेवटच्या आजारात हेच डॉक्टर श्रीरामकृष्णांवर उपचार करत होते. बोलणे देवाविषयी चालले होते: देवळातल्या मूर्तीसारखे त्याला रूप आहे, की तो निराकार आहे? डॉक्टर म्हणाले, तो दोन्ही असू शकतो. “देवाला पाहिल्याशिवाय,” श्रीरामकृष्ण म्हणाले, “हे सगळे कळत नाही. जे त्याच्यावर प्रेम करतात, त्यांच्यासाठी परमेश्वर अनेक प्रकारांनी, अनेक रूपांनी प्रकट होतो.” आणि त्यांनी ही गोष्ट सांगितली. एका रंगाऱ्याची कापड रंगवायची स्वतःची एक तऱ्हा होती. तो गिऱ्हाइकाला विचारी, “तुमचे कापड कोणत्या रंगात रंगवू?” गिऱ्हाईक लाल म्हणाला, की रंगारी कापड आपल्या हौदात बुडवी, बाहेर काढी आणि म्हणे, “हे घ्या तुमचे कापड, लाल रंगवलेले.” दुसऱ्या एकाला कापड पिवळे हवे होते. रंगाऱ्याने ते त्याच हौदात बुडवून वर काढले, तर कापड पिवळे झाले होते. निळा, केशरी, जांभळा, हिरवा, कोणताही रंग हवा असला, तरी असेच होई: तोच हौद, आणि तोच परिणाम. हे सगळे पाहत उभा असलेला एक गिऱ्हाईक रंगाऱ्याजवळ आला आणि म्हणाला, “मित्रा, मला कोणत्याच एका रंगाची फारशी आवड नाही. तूच रंग निवड, आणि तुला वाटेल तसे माझे कापड रंगव. तू स्वतः ज्या रंगात रंगला आहेस, तो रंग मला हवा.” त्याला आपले कापड रंगाऱ्याच्या स्वतःच्या रंगाचे हवे होते. हे ऐकून श्रीरामकृष्णांचे श्रोते हसले. “भक्ताच्या गरजेप्रमाणे,” श्रीरामकृष्ण म्हणाले, “परमेश्वर साकार किंवा निराकार होऊन प्रकट होतो. त्याचे प्रत्येक दर्शन खरे असते, पण ते पाहणाऱ्यापुरते खरे असते. कारण माणसे मर्यादित जीव आहेत, आणि प्रत्येकाच्या भोवतीच्या गोष्टी वेगळ्या असतात. तो ईश्वररूपी रंगारी स्वतः कोणत्या रंगात रंगला आहे, हे फक्त त्यालाच ठाऊक. त्याला कशाचीच मर्यादा नाही: ना रूपाची, ना प्रकट होण्याच्या कोणत्याही प्रकाराची, ना निराकार असण्याचीही.”