श्रीरामकृष्ण परमहंस · श्रीरामकृष्णांच्या बोधकथा
सोन्याचे सात रांजण
झाडातला आवाज
श्रीरामकृष्णांनी ही गोष्ट सांगितली. एकदा एक न्हावी भुताने झपाटलेल्या एका झाडाखालून जात होता. तेव्हा त्याला एक आवाज ऐकू आला, “सोन्याचे सात रांजण घेशील का?” त्याने आजूबाजूला पाहिले, पण कोणीच दिसले नाही. आवाजाने पुन्हा तेच विचारले. एवढे धन, आणि तेही फुकट! न्हाव्याचा लोभ जागा झाला. तो मोठ्याने म्हणाला, “दयाळू देव माझ्यासारख्या गरीब न्हाव्यावरसुद्धा एवढी दया करतो आहे, तर एवढे उदार देणे मी नाकारू तरी कसे?” लगेच आवाजाने उत्तर दिले, “घरी जा. रांजण मी तिथे आधीच नेऊन ठेवले आहेत.” न्हावी जमेल तितक्या वेगाने घरी धावला. सांगितल्याप्रमाणे रांजण तिथे होते. ते पाहून त्याला अतिशय आनंद झाला. त्याने ते एकामागून एक उघडले. सगळे भरलेले होते, फक्त एक सोडून. तो अर्धाच भरलेला होता. आता हा शेवटचा रांजण भरावा, अशी इच्छा न्हाव्याच्या मनात आली. म्हणून त्याने आपले सगळे सोन्याचांदीचे दागिने विकले, त्यांची नाणी केली आणि ती रांजणात टाकली. पण रांजणातले सोने जराही वर आले नाही. मग तो स्वतःला आणि बायकामुलांना अर्धपोटी ठेवू लागला. ते सगळे थोड्याशा, जाड्याभरड्या, स्वस्त अन्नावर राहू लागले, आणि त्याने आपली सगळी बचत रांजणात टाकली. तरीही रांजणातले सोने जराही वर आले नाही.
सोन्याचे सात रांजण
राजाचा प्रश्न
न्हाव्याने राजाकडे पगारवाढ मागितली, कारण त्या पगारात त्याचे आणि त्याच्या कुटुंबाचे भागत नव्हते. तो राजाचा लाडका होता, म्हणून राजाने ती दिली. आता न्हावी आपला सगळा पगार आणि इतर सगळी कमाई साठवू लागला, आणि ती सगळी रांजणात टाकू लागला. पण तो हावरा रांजण भरण्याचे नावच घेईना. न्हावी भीक मागून जगू लागला, आणि पूर्वीसारखाच दीनवाणा, दुःखी झाला. एके दिवशी राजाने त्याची ही केविलवाणी अवस्था पाहिली आणि त्याला विचारले, “काय रे! तुझा पगार आताच्या निम्मा होता, तेव्हा तू कितीतरी जास्त सुखी आणि आनंदी होतास, समाधानी आणि धडधाकट होतास. पण आता दुप्पट पगार असूनही तू उदास, काळजीने खंगलेला, खचलेला दिसतोस. तुला झाले आहे तरी काय? सोन्याचे सात रांजण तर घेतले नाहीस ना?” हा प्रश्न अगदी वर्मी लागला, आणि न्हावी चपापला. त्याने हात जोडून विचारले की महाराजांना हे कोणी सांगितले. राजा म्हणाला, “यक्षाचे धन जो घेतो, त्याची नेहमी अशीच दुर्दशा होते. याच पक्क्या खुणेवरून मी ओळखले. ते धन ताबडतोब टाकून दे. त्यातली एक दमडीही तुला खर्च करता येणार नाही. ते धन साठवण्यासाठी असते, खर्च करण्यासाठी नाही.” यक्ष म्हणजे गुप्तधनाची राखण करणारा एक अमानवी जीव. या सल्ल्याने न्हावी भानावर आला. तो त्या झपाटलेल्या झाडापाशी गेला आणि म्हणाला, “यक्षा, तुझे सोने परत घे.” तो घरी परतला, तेव्हा सातही रांजण नाहीसे झाले होते, आणि त्यांच्याबरोबर त्याची आयुष्यभराची बचतही गेली होती. तरीसुद्धा तेव्हापासून तो सुखाने राहू लागला. “लोभाने दुःख येते,” श्रीरामकृष्ण म्हणाले, “आणि समाधान हेच खरे सुख.”