श्रीरामकृष्ण परमहंस · श्रीरामकृष्णांच्या बोधकथा
तीन दरोडेखोर
रानात
श्रीरामकृष्ण म्हणाले, की ब्रह्म प्रकृतीच्या तीन गुणांच्या पलीकडे आहे. ते तीन गुण म्हणजे सत्त्व, रज आणि तम. सत्त्व म्हणजे चांगुलपणा आणि शांतपणा, रज म्हणजे अस्वस्थ धडपड, आणि तम म्हणजे जडपणा आणि सुस्ती. त्यांनी ही गोष्ट सांगितली. एक माणूस रानातून चालला होता. तेवढ्यात तीन दरोडेखोरांच्या टोळीने त्याला पकडले. त्याच्याजवळ होते नव्हते ते सगळे त्यांनी काढून घेतले. मग पहिला दरोडेखोर म्हणाला, “याला जिवंत ठेवून काय उपयोग?” त्याने तलवार उपसली. तो त्या माणसाला मारणार, इतक्यात दुसऱ्या दरोडेखोराने त्याला अडवले. “याला मारून काय मिळणार?” तो म्हणाला. “याचे हात-पाय बांधा, आणि याला एका बाजूला टाकून द्या.” मग त्यांनी त्याचे हात-पाय बांधले, त्याला रस्त्याच्या कडेला टाकले, आणि ते निघून गेले. थोड्या वेळाने तिसरा दरोडेखोर परत आला. “अरेरे, तुला लागले का?” तो म्हणाला. “थांब, मी दोऱ्या सोडतो, तुला मोकळे करतो.” दोऱ्या सोडल्यावर तो म्हणाला, “आता माझ्याबरोबर चल. मी तुला रस्ता दाखवतो.” बरेच अंतर चालल्यावर त्यांना रस्ता सापडला. मग दरोडेखोर म्हणाला, “ते बघ, ते तुझे घर! याच रस्त्याने जा, लवकरच पोहोचशील.” त्या माणसाने त्याचे आभार मानले. “दादा, तुम्ही माझ्यावर फार मोठे उपकार केलेत,” तो म्हणाला. “मी तुमचा फार ऋणी आहे. माझ्याबरोबर माझ्या घरी नाही का येणार?” दरोडेखोर म्हणाला, “नाही, मला तिथे येता येणार नाही. पहारेकरी मला ओळखतील.”
तीन दरोडेखोर
सत्त्वगुणही दरोडेखोरच
“हे जग म्हणजे ते रान,” श्रीरामकृष्ण म्हणाले. “तीन दरोडेखोर म्हणजे प्रकृतीचे तीन गुण: सत्त्व, रज आणि तम. वाटसरू म्हणजे जीव, आणि त्याचे धन म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान. “तमोगुण जीवाचा नाश करू पाहतो. रजोगुण जीवाला संसाराशी घट्ट बांधून टाकतो. पण सत्त्वगुण जीवाला रजोगुणापासून आणि तमोगुणापासून वाचवतो. जीव सत्त्वगुणाचा आश्रय घेतो, तेव्हा तमोगुणातून येणाऱ्या काम आणि क्रोधापासून तो सुटतो. सत्त्वगुण त्याला संसाराच्या पकडीतूनही सोडवतो. “पण सत्त्वगुणही दरोडेखोरच आहे. तो दिव्य ज्ञान, म्हणजे ब्रह्मज्ञान, देऊ शकत नाही. तरी तो जीवाला परमधामाच्या वाटेपर्यंत आणून सोडतो, आणि म्हणतो, ‘ते बघ, ते तुझे घर!’ मग तो नाहीसा होतो. ब्रह्माच्या धामाजवळ सत्त्वगुणही जाऊ शकत नाही.”