श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
आधी कलकत्त्याला पोहोचा
“भक्तियोग्याला सगुण रूपात देवाचे दर्शन झाले, साक्षात्कार झाला, की साधारणपणे तो पूर्ण समाधानी असतो. पण परमेश्वर त्याला स्वतःच्या अनंत ऐश्वर्याचा वारस करतील, आणि सगुण-निर्गुण दोन्हींचे ज्ञान देतील. ज्ञान आणि भक्ती दोन्ही त्याला मिळतील. “कलकत्त्याला कसाबसा पोहोचलेला माणूस मैदान, ऑक्टरलोनी स्मारक, संग्रहालय आणि इतर ठिकाणी जायचा रस्ता शोधून काढतोच ना? कोणते ठिकाण कोणते, हे त्याला कळतेच ना? मुख्य गोष्ट म्हणजे कसेही करून कलकत्त्याला पोहोचणे. “फक्त माझ्या जगन्मातेकडे या, म्हणजे तुम्हाला भक्ती तर मिळेलच, पण ज्ञानही मिळेल; आणि ज्ञान तर मिळेलच, पण भक्तीही मिळेल. समाधीत दिव्य रूपांत प्रकट होणाऱ्या आईचे तुम्हाला दर्शन होईल, एवढेच नाही. एक अशी समाधी असते, जिच्यात माझी आई भक्ताचा सगळा ‘मी’ पुसून टाकतात, आणि कोणतेही दिव्य रूप दिसत नाही. त्या समाधीत तुम्हाला ब्रह्म म्हणूनही त्यांचा साक्षात्कार होईल.”
हे श्रीरामकृष्ण एका हिंदू पंडितांच्या भेटीला गेले असताना म्हणाले; ते पंडित धर्मोपदेशही करत. भक्तियोगी म्हणजे भक्तीच्या, देवप्रेमाच्या मार्गाने जाणारा; येथे ज्ञान म्हणजे ब्रह्मरूप देवाचे ज्ञान. सगुण म्हणजे रूप आणि गुण असलेला देव; निर्गुण म्हणजे त्यांच्या पलीकडचा. मैदान म्हणजे कलकत्त्याच्या मध्यभागी असलेले मोठे मोकळे मैदान; ऑक्टरलोनी स्मारक म्हणजे त्याच्या कडेला उभा असलेला उंच स्तंभ; आणि संग्रहालय म्हणजे इंडियन म्युझियम.