- 1कटलेले पतंग“आकाशात असंख्य कागदी पतंग उडवले जातात; त्यांपैकी एक-दोनच दोरा तोडून मोकळे उडून जातात. तसेच शेकडो साधकांपैकी एक-दोनच संसाराची बंधने तोडून मोकळे होतात.” बंगालमध्ये पतंग उडवणे हा सर्वांचा खेळ होता. पतंगांच्या काटाकाटीत दोऱ्याला खळ आणि काचेची प…
- 2ओलसर आगकाडी“भक्ताचे हृदय कोरड्या आगकाडीसारखे असते: देवाचे नाव जरासे निघाले, तरी त्यात प्रेमाचा अग्नी पेटतो. पण संसारी माणसाचे मन कामिनी-कांचनात भिजलेले असते; ते ओलसर काडीसारखे असते. त्याला देवाविषयी कितीही वेळा सांगा, त्याचे मन कधीच पेटणार नाही.” बंगा…
- 3मिठाच्या, कापडाच्या आणि दगडाच्या बाहुल्यामुक्तपुरुष हा संस्कृत शब्द; त्याचा अर्थ ‘मुक्त झालेला माणूस’: ज्याला मुक्ती मिळाली आहे आणि ज्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही असा. विश्वव्यापी, सर्वत्र भरलेला आत्मा म्हणजे ब्रह्म: सगळ्यांत असलेले एकमेव सत्य, म्हणजे देव. वेदान्त हे त्या ए…
- 4जाळ्यातले मासेसंस्कृतात या तिघांना बद्ध, मुमुक्षू आणि मुक्त म्हणतात. बद्ध म्हणजे बांधलेला; मुमुक्षू म्हणजे मुक्त होण्याची तळमळ असलेला; मुक्त म्हणजे सुटलेला. येथली सुटका म्हणजे मुक्ती: जगाच्या पकडीतून आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका.
- 5होमा पक्षी“होमा नावाचा एक दंतकथेतला पक्षी आहे. तो आकाशात इतक्या उंचावर राहतो, आणि त्याला ती उंची इतकी प्रिय असते, की तो कधीही खाली जमिनीवर उतरत नाही. त्याने आकाशात घातलेली अंडीसुद्धा स्वतःच्या वजनाने जमिनीकडे पडू लागतात. पडता पडता वाटेतच ती फुटतात आण…
- 6पाच प्रकारचे सिद्धसिद्ध म्हणजे पूर्णत्वाला, देवाच्या ज्ञानाला पोचलेला. तो कसा पोचला, ते प्रत्येक नावात आहे: स्वप्नाने, मंत्राने, हठात् म्हणजे एकाएकी, कृपेने, आणि नित्य म्हणजे सदैव. मंत्र म्हणजे गुरूने शिष्याला जपायला दिलेले पवित्र शब्द. दुधी किंवा लाल भोपळ्य…
- 7लपवलेले आणि पुकारलेलेसिद्ध म्हणजे पूर्णत्वाला पोचलेला माणूस: स्वतःच्या साधनेने देवाला पोचलेला. अवतार या शब्दाने श्रीरामकृष्णांना मानवी रूपात जन्मलेला देव म्हणायचे आहे; राम आणि कृष्ण असे अवतार होते, असे हिंदू मानतात. अवतार हा संस्कृत शब्द; त्याचा अर्थ ‘उतरणे’.
- 8साखर आणि वाळूचांगले आणि वाईट, सत्य आणि असत्य ओळखण्याच्या शक्तीला भारतीय विचारात विवेक म्हणतात. विवेकाने साधकाला कळते की फक्त देवच सत्य आणि टिकणारा आहे; जगातल्या गोष्टी नाहीशा होतात. भारतीय कवींकडे याच गुणाचे एक जुने चित्र आहे. दूध आणि पाणी यांच्या मिश्र…
- 9पाण्याखालचा चकमकीचा दगड“चकमकीचा दगड कितीही वर्षे पाण्याखाली पडून राहिला, तरी त्याच्यातला अग्नी नाहीसा होत नाही. केव्हाही त्यावर लोखंड आपटा, की चमकती ठिणगी उडते. तसा खरा भक्त श्रद्धेत अढळ असतो. जगातल्या सगळ्या अशुद्धतेच्या गराड्यात तो राहत असला, तरी श्रद्धा आणि प्…
- 10प्रवाहातले भोवरे“वेगाने वाहणाऱ्या ओढ्याचे पाणी छोट्या-मोठ्या भोवऱ्यांत गोल गोल फिरते, पण लवकरच ते त्यांना मागे टाकते आणि पूर्वीसारखे पुढे वाहू लागते. तसे भाविकही कधी कधी उदासी, दुःख आणि संशय यांच्या भोवऱ्यांत सापडतात. पण ते क्षणभराचे वळण असते. ते फार काळ ट…
- 11लोहाराची ऐरणश्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाचे प्रचारक विजयकृष्ण गोस्वामी यांच्याशी बोलत होते. ब्राह्मसमाज ही एक सुधारणावादी चळवळ; तिचे सदस्य निराकार देवाची उपासना करत. साकार देवाची उपासना करणाऱ्यांशी तुम्ही संबंध ठेवता म्हणून लोक तुम्हाला दोष देतात, हे खरे क…
- 12पाण्यावरची रेघ“सज्जनाचा राग पाण्यावर ओढलेल्या रेघेसारखा असतो. तो फार टिकत नाही.”
- 13इंजिन आणि डबे“रेल्वेचे इंजिन जड माल भरलेल्या डब्यांची लांबलचक गाडी सहज ओढून नेते. जे देवाची लेकरे होऊन त्याच्यावर प्रेम करतात, श्रद्धेत आणि भक्तीत अढळ असतात, त्यांचेही तसेच असते. ते जीवनातल्या सगळ्या चिंता-काळज्यांतून काहीही त्रास न होता पार जातात, आणि…
- 14कळपातल्या गाई“गाईंच्या कळपात एखादे परके जनावर शिरले, तर सगळा कळप मिळून त्याला हुसकावून लावतो. पण एखादी गाय आली, तर बाकीच्या सगळ्या तिच्याशी मैत्री करतात, आणि एकमेकींना चाटतात. तसे एक भक्त दुसऱ्या भक्ताला भेटला, की दोघांना खूप आनंद होतो, आणि त्यांना एकमे…
- 15देवप्रेमाने धुंद भक्त“ज्याने देवाचे प्रेम भरभरून प्यायले आहे, असा खरा भक्त खऱ्याखुऱ्या दारुड्यासारखा असतो. आणि दारुड्यासारखाच, तो नेहमी रीतभात सांभाळू शकत नाही.”
- 16देवाला आई का म्हणावेश्रीरामकृष्ण स्वतः दक्षिणेश्वरच्या कालीमंदिरात पुजारी होते; ते मंदिर कलकत्त्याच्या उत्तरेला गंगेच्या काठी आहे. तिथे ते देवाची आईच्या, कालीमातेच्या रूपात उपासना करत.
- 17घरातली तरुण सूनइष्टदेवता म्हणजे देवाचे एक रूप, जे एखादा हिंदू उपासनेसाठी स्वतःचे म्हणून निवडतो: कृष्ण, काली, शिव असे. श्रीरामकृष्णांच्या काळच्या बंगालमध्ये लग्न झाल्यावर नवरी नवऱ्याच्या घरी, त्याचे आईवडील, भाऊ आणि त्यांची कुटुंबे यांच्यात राहायला जाई.
- 18पत्नी आणि कंजूस“देवावर प्रेम कसे करावे? खरी, एकनिष्ठ पत्नी जसे पतीवर प्रेम करते, आणि कंजूस जसे साठवलेल्या धनावर प्रेम करतो, तसे भक्ताने परमेश्वरावर जीव ओतून प्रेम करावे.”
- 19कढईतून उडणारी साळसाळ म्हणजे टरफलासकट भात. गरम कढईत भाजली की तिचे दाणे फुटून लाह्या होतात; बंगालमध्ये लाह्या रोजच्या खाण्यात असत.
- 20दुसऱ्याच्या बिळातले सापयोगी म्हणजे योगाची, शरीर आणि मनाच्या शिस्तीची, साधना करणारा. संन्यासी म्हणजे घर, कुटुंब आणि मालमत्ता सोडलेला, आणि लोक देतील त्यावर जगणारा हिंदू साधू.
- 21पांढऱ्या कापडावरचा डाग“पांढऱ्या कापडावर लहानसा डाग पडला, तरी पांढऱ्यावर तो काळा डाग फार कुरूप दिसतो. तसा साधूतला अगदी लहानसा दोषसुद्धा भोवतालच्या शुद्धतेपुढे डोळ्यांत खुपावा असा उठून दिसतो.”
- 22संन्याशाचा आदर्शसंन्यासी म्हणजे घर, विवाह आणि पैसा यांचा त्याग करण्याचे व्रत घेतलेला हिंदू साधू. याच्या आधी श्रीरामकृष्णांनी सांगितले होते की संन्याशाने स्त्रियांपासून किती कटाक्षाने दूर राहिले पाहिजे, आणि त्याने पैशालाही हात लावता कामा नये. कामिनी म्हणजे…
- 23माशी आणि साखरेचा पाक“बुडी मारायला भिऊ नका. हा अमृताचा सागर आहे. मी एकदा नरेंद्रला म्हणालो, ‘देव गोडीचा सागर आहे. या सागरात तू खोल बुडी मारणार नाहीस का? समज बाळा, एक मोठ्या तोंडाचे भांडे साखरेच्या पाकाने भरलेले आहे, आणि तू एक माशी आहेस; तुला तो गोड पाक प्यायचा…
- 24काकवीतली मुंगीकाकवी म्हणजे उसाचा रस आटवून केलेला दाट, काळसर पाक.
- 25प्रेमाचा वाघश्रीरामकृष्णांच्या सांगण्यावरून त्यांचे पुतणे रामलाल आणि मंदिरातले एक ब्राह्मण त्यांच्यासाठी गाणी गात होते. त्यांपैकी एका गाण्यात प्रेम हा वाघ आहे, असे म्हटले आहे. गोपी म्हणजे कृष्णाच्या तरुणपणीच्या कथांतल्या गवळणी; त्यांचे कृष्णावर घरादारा…
- 26लोहचुंबकाचा खडकलोहचुंबक म्हणजे नैसर्गिक चुंबक. खलाशांची एक जुनी कथा इतर ग्रंथांबरोबर अरेबियन नाइट्समध्येही येते: समुद्रात एक चुंबकाचा खडक असतो, आणि तो जवळून जाणाऱ्या जहाजांचे खिळे ओढून काढतो. विश्वचैतन्य या शब्दाने श्रीरामकृष्णांना देव म्हणायचे आहे: सगळ्य…
- 27प्रेमाचे तीन प्रकार“प्रेम तीन प्रकारचे असते: स्वार्थी, परस्पर आणि निःस्वार्थी. स्वार्थी प्रेम सर्वांत खालचे. ते फक्त स्वतःच्या सुखाकडे पाहते; प्रिय व्यक्तीचे बरे होवो की वाईट. परस्पर प्रेमात प्रेम करणाऱ्याला प्रिय व्यक्ती सुखी असावी असे वाटते, पण प्रेम करणाऱ्…
- 28कापणी झालेल्या शेतातूनउभ्या पिकाचे शेत तुडवायचे नसते; म्हणून ते ओलांडणाऱ्याला कडेच्या उंच बांधांवरून वळसा घालून जावे लागते. राग हा संस्कृत शब्द; त्याचा अर्थ येथे तीव्र आसक्ती. रागभक्ती आणि प्रेमभक्ती या दोन्ही नावांचा अर्थ एकच: कोणतेही नियम न पाळता, देवाला स्वतः…
- 29कच्चा आंबा, पिकलेला आंबाभाव आणि प्रेम ही देवावरच्या प्रेमाच्या दोन अवस्थांची नावे आहेत. याच्या आधी श्रीरामकृष्णांनी सांगितले होते की बहुतेक लोक भावापर्यंतच, म्हणजे देवाच्या विचाराने अवाक होण्यापर्यंतच पोहोचू शकतात. प्रेम म्हणजे इतके गाढ प्रेम, की त्यात जगाचा आणि स…
- 30पापाच्या भीतीपलीकडेब्राह्मो म्हणजे ब्राह्मसमाजाचे सदस्य. ब्राह्मसमाज ही सुशिक्षित बंगाली लोकांनी १८२८ मध्ये स्थापन केलेली एक सुधारणावादी चळवळ होती. ब्राह्मो एकाच निराकार देवाची उपासना करत आणि प्रार्थनासभा भरवत; त्या काही बाबतींत चर्चमधल्या उपासनेसारख्या असत.…
- 31नारदांचा वरब्राह्मो नेते केशवचंद्र सेन यांच्या शिष्यांचा असा दावा होता, की ज्ञान आणि भक्ती यांची सांगड प्रथम केशवांनीच घातली. राम नावाच्या एका भक्ताने हे श्रीरामकृष्णांना सांगितले होते. अध्यात्मरामायण हे रामकथेचे एक संस्कृत रूप आहे; त्यात राम स्वतः पर…
- 32अंतःपुरत्यांच्या काळी बंगालमधल्या सुखवस्तू घरात अंतःपुर म्हणजे घरातला स्त्रियांचा भाग. कुटुंबाबाहेरच्या पुरुषांचे स्वागत बाहेरच्या खोल्यांत होई; ते त्यापुढे जात नसत. येथे ज्ञान म्हणजे ज्ञानमार्ग, आणि प्रेम म्हणजे भक्तिमार्ग.
- 33डुकराचे मांस आणि दूधभातएका शिष्याने म्हटले होते की जे मिळेल ते खावे; त्याला ते उत्तर देत होते. तंत्रात कुंडलिनी म्हणजे शरीरात वेटोळे घालून निजलेली मानली जाणारी एक आध्यात्मिक शक्ती. येथे ती पवित्र अग्नीच्या रूपात आहे. त्यांच्या काळच्या हिंदूला डुकराचे मांस हे सर्व…
- 34बाग आणि बागेचा मालकश्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाचे नेते केशवचंद्र सेन यांच्याशी कलकत्त्याला केशवांच्या घरी बोलत होते. ती दोघांची शेवटची भेट ठरली. ब्राह्मसमाज ही एकाच निराकार देवाची उपासना करणाऱ्या सुशिक्षित बंगाली लोकांची सुधारणावादी चळवळ होती. त्यांच्या प्रार्थन…
- 35मी आणि माझेश्रीरामकृष्ण त्यांच्यावर उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांशी बोलत होते. त्यांच्या भाषेत अहंकार म्हणजे स्वतःला वेगळा जीव मानणे: करणारा मी, मालक मी, ही भावना.
- 36साखर चाखायची आहेश्रीरामकृष्ण थोर बंगाली विद्वान आणि समाजसुधारक ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या कलकत्त्याच्या घरी गेले होते; तेव्हा ते त्यांच्याशी बोलत होते. अवतार म्हणजे माणूस म्हणून जन्मलेला देव. चैतन्य हे बंगालचे संत; वैष्णव त्यांना अवतार मानून पूजतात. निर…
- 37पाण्यावर नाचणारा बर्फराधा म्हणजे कृष्णावर प्रेम करणारी गवळण; भक्तांसाठी ती देवावरच्या प्रेमाचा आदर्श. कलकत्त्याजवळच्या गंगेसारखी नदी समुद्राजवळ भरती-ओहोटीबरोबर चढते-उतरते. वेदान्त म्हणजे उपनिषदांचे तत्त्वज्ञान. ज्ञानमार्गावरच्या वेदान्त्याच्या दृष्टीने फक्त ब्र…
- 38आधी कलकत्त्याला पोहोचाहे श्रीरामकृष्ण एका हिंदू पंडितांच्या भेटीला गेले असताना म्हणाले; ते पंडित धर्मोपदेशही करत. भक्तियोगी म्हणजे भक्तीच्या, देवप्रेमाच्या मार्गाने जाणारा; येथे ज्ञान म्हणजे ब्रह्मरूप देवाचे ज्ञान. सगुण म्हणजे रूप आणि गुण असलेला देव; निर्गुण म्ह…
- 39हनुमानाचे उत्तररामायणात वानरवीर हनुमान हा श्रीरामांचा एकनिष्ठ सेवक आहे; हिंदू रामांना माणूस म्हणून जन्मलेला देव मानून पूजतात. श्रीरामकृष्णांनी पुढे हनुमानाच्या म्हणण्याचा अर्थ सांगितला: समाधीनंतर हनुमानाचा ‘मी’ रामात विरून गेला होता. हेच ब्रह्मज्ञान, म्हण…
- 40पाण्यावर आडवी काठीसच्चिदानंद, म्हणजे अस्तित्व-ज्ञान-आनंद, हे वेदान्तात ब्रह्माचे, परब्रह्माचे नाव आहे. माया म्हणजे एकालाच अनेक रूपांत दाखवणारी शक्ती.
- 41फीवर मिक्श्चरश्रीरामकृष्ण हिंदू धर्माच्या पुनरुत्थानाचे एक विद्वान प्रचारक पंडित शशधर यांच्याशी बोलत होते. शशधरांनी त्यांना सांगितले होते की ते स्वतः शास्त्रांतली सत्ये व्याख्यानांतून सांगतात. हे युग म्हणजे कलियुग; हिंदू मान्यतेप्रमाणे चार युगांपैकी शेव…
- 42खडीसाखर आणि काकवीयाच्या आधी श्रीरामकृष्ण म्हणाले होते की या युगात कर्ममार्ग आणि ज्ञानमार्ग यांच्यापेक्षा भक्तिमार्ग अधिक जुळणारा आहे. ‘ओला’ हे एका प्रकारच्या खडीसाखरेचे नाव; उसाचा रस आटवून केलेल्या काळसर पाकापेक्षा, काकवीपेक्षा, ती कितीतरी उंची असते.
- 43शंभूंची इस्पितळे“कर्म हेच माणसाच्या जीवनाचे सर्वस्व आणि अंतिम साध्य मानणे, यापेक्षा मोठी चूक नाही. कर्म हा मानवी जीवनाचा पहिला अध्याय आहे; देव हा शेवट. “एकदा शंभू नावाचे एक संसारी गृहस्थ मला म्हणाले, ‘इस्पितळे आणि दवाखाने बांधता आले, नसतील तिथे रस्ते करता…
- 44जगाचे भले करणारे तुम्ही कोण?एका सहलीत असताना श्रीरामकृष्ण केशवचंद्र सेन आणि त्यांच्या ब्राह्मसमाजी अनुयायांशी बोलत होते. ब्राह्मसमाज ही कलकत्त्यातली सुधारणावादी चळवळ. आधी देवाचे दर्शन घेतले पाहिजे, असे श्रीरामकृष्ण म्हणाले, तेव्हा एका ब्राह्मो भक्ताने विचारले, मग तोपर…
- 45पाय नसलेले कर्म‘या युगात’ म्हणताना श्रीरामकृष्णांच्या मनात कलियुग आहे: हिंदू कालगणनेप्रमाणे सध्याचे, अधोगतीचे युग.
- 46माझे काम कमी कर“जसे पेरावे तसे उगवते” हा कर्माचा सिद्धान्त: प्रत्येक कर्माला फळ येते, आणि ते या जन्मी किंवा पुढच्या एखाद्या जन्मी करणाऱ्याला भोगावे लागते.
- 47माकडाचे पिलू आणि मांजराचे पिलू“माकडाचे पिलू आईला घट्ट धरून बिलगून राहते. मांजराच्या पिलाला आईला धरता येत नाही; आई जवळ असली की ते नुसते केविलवाणे म्यांव म्यांव करते. माकडाच्या पिलाची पकड सुटली, तर ते खाली पडते आणि त्याला लागते. कारण ते स्वतःच्या बळावर अवलंबून असते. पण मा…
- 48वारा येईपर्यंत पंखावरून येणारी मदत म्हणजे देवाची कृपा.
- 49शीड उभारा“देवाच्या कृपेचा वारा रात्रंदिवस तुमच्या डोक्यावरून वाहतो आहे. भवसागरातून भरभर पलीकडे जायचे असेल, तर तुमच्या होडीचे, मनाचे, शीड उभारा.” श्रीरामकृष्ण गंगेच्या काठी राहत. तिथे शिडाच्या देशी होड्या माणसे आणि माल घेऊन नदीतून वर-खाली ये-जा करत.…
- 50अंधारात एक दिवाहिंदू पुनर्जन्म मानतात: जीव एकामागून एक अनेक जन्म घेतो, आणि प्रत्येक जन्मातल्या कर्मांचे फळ पुढच्या जन्मात घेऊन जातो.
- 51काटेरी मासेबंगालमध्ये नदीतले मासे रोजच्या जेवणात असतात. त्यांतले काही सर्वांत आवडते मासे, उदाहरणार्थ हिलसा, बारीक काट्यांनी भरलेले असतात; खाणारा जेवताना ते काटे हाताने वेचून काढतो.
- 52मलयाचा वारादक्षिण भारताच्या टोकाकडचे मलय पर्वत हे चंदनाच्या झाडाचे घर. जुन्या भारतीय काव्यात तिकडून येणाऱ्या, चंदनाचा सुगंध घेऊन येणाऱ्या वाऱ्याचे वर्णन येते. त्या वाऱ्याचा स्पर्श झालेली झाडे चंदनासारखी सुगंधी होतात, असे मानले जाई. बांबू, केळ आणि ताड…
- 53लख्ख पृष्ठभागावरचे ऊनसाधू म्हणजे देवासाठी जीवन वाहिलेला सत्पुरुष.
- 54मोहापासून राखणारा देव“देव आपल्याला अन्न देतो म्हणून तो कृपाळू आहे, असे म्हणता येणार नाही; कारण प्रत्येक बापाला स्वतःच्या मुलांचे पोट भरावेच लागते. पण तो आपल्याला वाट चुकू देत नाही, मोहापासून मागे खेचतो, तेव्हा तो खरा कृपाळू.”
- 55‘बा’ म्हणणारे बाळसंस्कृत ही हिंदू धर्मग्रंथांची प्राचीन भाषा; पंडित ती बोलत-लिहीत. श्रीरामकृष्णांचे शालेय शिक्षण जवळजवळ झालेच नव्हते. त्यांच्या भाषेत देवाचा साक्षात्कार म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने देवाला जाणणे.
- 56राजा आधी आसने पाठवतो“राजा एखाद्या सेवकाच्या घरी जाण्याआधी, स्वतःच्या भांडारातून आसने, अलंकार, अन्न आणि इतर वस्तू त्या सेवकाकडे पाठवतो. त्यांच्या साहाय्याने सेवक राजाचे योग्य स्वागत करू शकतो. तसेच, परमेश्वर येण्याआधी भक्ताच्या हृदयात प्रेम, पूज्यभाव, श्रद्धा, त…
- 57खडीसाखर ही मिठाई नव्हेहेलेंचा ही बंगालमधली पाण्यात पसरणारी एक वेल; तिची पालेभाजी करतात. प्रणव म्हणजे पवित्र अक्षर ॐ; तो देवाचे नादरूप मानला जातो.