श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
माशी आणि साखरेचा पाक
“बुडी मारायला भिऊ नका. हा अमृताचा सागर आहे. मी एकदा नरेंद्रला म्हणालो, ‘देव गोडीचा सागर आहे. या सागरात तू खोल बुडी मारणार नाहीस का? समज बाळा, एक मोठ्या तोंडाचे भांडे साखरेच्या पाकाने भरलेले आहे, आणि तू एक माशी आहेस; तुला तो गोड पाक प्यायचा आहे. प्यायला तू कुठे बसशील?’ नरेंद्र मला म्हणाला की भांड्याच्या काठावर बसून प्यायला त्याला आवडेल. खोलात गेला, तर तो हमखास बुडेल आणि जीव गमावेल, असेही तो म्हणाला. “मग मी त्याला म्हणालो, ‘बाळा, तू एक गोष्ट विसरतोस. या दिव्य सागरात खोल बुडी मारलीस, तर तुला मरणाची किंवा कोणत्याही संकटाची भीती बाळगायचे कारण नाही. लक्षात ठेव, हा दिव्य सागर अमृताचा सागर आहे. याचा पाक कधी मरण आणत नाही; तो अमर जीवन देतो. काही मूर्ख लोकांना वाटते तसे, देवावरच्या प्रेमात तुझ्याकडून अतिरेक होईल, अशी भीती बाळगू नकोस.’”
माशी आणि साखरेचा पाक
श्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाचे एक नेते प्रतापचंद्र मजुमदार यांच्याशी बोलत होते. ब्राह्मसमाज ही कलकत्त्यातली सुधारणावादी चळवळ. त्याआधी श्रीरामकृष्णांनी कबीरांचे एक गीत गायले होते; त्यात साधकाला सागरात खोल बुडी मारायला सांगितले आहे. नरेंद्र, म्हणजे पुढचे स्वामी विवेकानंद, तेव्हा सुमारे वीस वर्षांचे होते. याच संभाषणाच्या दुसऱ्या एका नोंदीत श्रीरामकृष्ण आणखी एका भीतीचे नाव घेतात: देवाचे चिंतन करता करता मनाचा तोल जाईल, ही. तिथे ते म्हणतात, देवासाठी वेडा झालेल्या माणसाचा तोल कधीच जात नाही. हिंदू पुराणकथेत अमृत म्हणजे अमरत्व देणारा रस. देव आणि दैत्य यांनी समुद्र घुसळून ते बाहेर काढले, आणि त्या अमृतामुळे देव अमर झाले. श्रीरामकृष्णांचा अमृताचा सागर म्हणजे त्या अमृताचा सागर.