श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
जगाचे भले करणारे तुम्ही कोण?
“जगाचे भले करण्याच्या गोष्टी तुम्ही सहज बोलून जाता. ज्या जगाचे तुम्हाला भले करायचे आहे, ते काय शेंगेच्या टरफलात मावते? आणि मुळात जगाचे भले करणारे तुम्ही कोण? आधी साधना करा, देवाचे दर्शन घ्या. मग तुमच्यावर स्फूर्ती आणि शक्ती उतरेल, आणि मग भले करण्याच्या गोष्टी बोला. तोपर्यंत नाही. “नाही हो, सगळे काम सोडून द्यायचे कशाला? ध्यान, भजन, नामजप आणि इतर भक्तिसाधना: हे तुम्हाला करावेच लागतील. “हो, तुम्ही संसाराची कामेही पाहू शकता; पण या जगात जगण्यासाठी जेवढी अगदी आवश्यक, तेवढीच. त्याच वेळी परमेश्वराची कृपा व्हावी म्हणून डोळ्यांत पाणी आणून प्रार्थना करा. या लोकी किंवा परलोकी बक्षिसाची आशा न धरता आणि शिक्षेची भीती न बाळगता कर्तव्ये करण्याचे बळ मागा. प्रार्थना करताना म्हणा, ‘प्रभो, संसारातले आणि जगासाठीचे माझे काम दिवसेंदिवस कमी कमी होत जावे, असे कर. कारण मला दिसते, माझे काम जसजसे वाढते, तसतसा मला तुझा विसर पडतो. कधी मला वाटते, मी संसारात अनासक्त राहून कर्तव्ये करतो आहे; पण कसे कोण जाणे, मी स्वतःलाच फसवतो, आणि ती आसक्तीनेच करतो. मी दानधर्म करतो, आणि बघावे तो मी कीर्तीच्या मागे लागलेला असतो. अरेरे, कसे ते मलाच कळत नाही!’”
एका सहलीत असताना श्रीरामकृष्ण केशवचंद्र सेन आणि त्यांच्या ब्राह्मसमाजी अनुयायांशी बोलत होते. ब्राह्मसमाज ही कलकत्त्यातली सुधारणावादी चळवळ. आधी देवाचे दर्शन घेतले पाहिजे, असे श्रीरामकृष्ण म्हणाले, तेव्हा एका ब्राह्मो भक्ताने विचारले, मग तोपर्यंत सगळे काम सोडून द्यायचे का? त्यानंतर त्याने विचारले, म्हणजे संसाराची कामेही सोडायची का?