श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
मिठाच्या, कापडाच्या आणि दगडाच्या बाहुल्या
“बाहुल्या तीन प्रकारच्या असतात: पहिली मिठाची, दुसरी कापडाची आणि तिसरी दगडाची. त्या पाण्यात ठेवा. पहिली विरघळते आणि तिचा आकार नाहीसा होतो. दुसरी भरपूर पाणी शोषून घेते, पण तिचा आकार टिकून राहतो. तिसरीत पाणी मुळीच शिरत नाही. “पहिली बाहुली म्हणजे जो माणूस स्वतःचा ‘मी’ विश्वव्यापी, सर्वत्र भरलेल्या आत्म्यात विरघळवून टाकतो आणि त्याच्याशी एकरूप होतो, तो. तो मुक्तपुरुष. दुसरी बाहुली म्हणजे देवाचा खरा प्रेमी, भक्त; तो दिव्य आनंदाने आणि ज्ञानाने भरलेला असतो. तिसरी बाहुली म्हणजे संसारी माणूस; तो खऱ्या ज्ञानाचा एक थेंबही आत घेत नाही.”
मुक्तपुरुष हा संस्कृत शब्द; त्याचा अर्थ ‘मुक्त झालेला माणूस’: ज्याला मुक्ती मिळाली आहे आणि ज्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही असा. विश्वव्यापी, सर्वत्र भरलेला आत्मा म्हणजे ब्रह्म: सगळ्यांत असलेले एकमेव सत्य, म्हणजे देव. वेदान्त हे त्या एकत्वाचे हिंदू तत्त्वज्ञान. ते शिकवते की प्रत्येक माणसाचा स्वतःचा आत्मा खरा ओळखला, तर तो तोच विश्वव्यापी आत्मा आहे. मिठाची बाहुली म्हणजे ज्ञानमार्ग; त्यात वेगळ्या ‘मी’चे काहीच उरत नाही. कापडाची बाहुली म्हणजे भक्तिमार्ग. श्रीरामकृष्ण मानत की देवाचा प्रेमी स्वतःचा थोडासा ‘मी’ राखून ठेवतो; देवावर प्रेम करायला आणि देवाचा आनंद घ्यायला कोणीतरी उरावे म्हणून.