श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
होमा पक्षी
“होमा नावाचा एक दंतकथेतला पक्षी आहे. तो आकाशात इतक्या उंचावर राहतो, आणि त्याला ती उंची इतकी प्रिय असते, की तो कधीही खाली जमिनीवर उतरत नाही. त्याने आकाशात घातलेली अंडीसुद्धा स्वतःच्या वजनाने जमिनीकडे पडू लागतात. पडता पडता वाटेतच ती फुटतात आणि पिले बाहेर येतात, असे म्हणतात. पिलांना कळते की ती खाली पडत आहेत; ते कळताच ती वळतात आणि वर, स्वतःच्या घराकडे उडू लागतात. उपजत ओढच त्यांना तिकडे खेचून नेते. “शुकदेव, नारद, येशू, शंकराचार्य आणि असे इतर पुरुष त्या पक्ष्यांसारखे असतात. लहानपणीच ते या जगातल्या गोष्टींची सारी आसक्ती सोडतात आणि खऱ्या ज्ञानाच्या, दिव्य प्रकाशाच्या सर्वोच्च प्रदेशात चढतात. अशा पुरुषांना नित्यसिद्ध म्हणतात.”
होमा पक्षी
नित्यसिद्ध हा संस्कृत शब्द; त्याचा अर्थ ‘सदैव सिद्ध’: जन्मतःच देवाला जाणणारा, ज्याला धडपड करून पूर्णत्व मिळवावे लागले नाही असा. श्रीरामकृष्णांनी ही गोष्ट अशा एका प्रकारच्या जीवांविषयी सांगितली, ज्यांना ते नित्यमुक्त म्हणत. असे जीव जन्मापासूनच देवाचा शोध घेतात आणि त्यांना जगाची काहीच पर्वा नसते, असे श्रीरामकृष्ण म्हणाले. ही नावे श्रीरामकृष्णांचीच आहेत; भारतातल्या ऋषींबरोबर ते येशूचेही नाव घेतात. श्रीरामकृष्ण म्हणत की जगन्मातेच्या उपासनेबरोबरच त्यांनी इतर मार्गांनीही साधना केली होती; त्यांत ख्रिस्ती धर्मही होता. ते सगळे मार्ग एकाच देवाकडे नेतात, असे त्यांना दिसून आले, असेही ते सांगत. व्यास ऋषींचा मुलगा शुकदेव लहानपणीच घर सोडून वनात गेले. कृष्णाच्या जीवनावरचा पवित्र ग्रंथ भागवत; त्यातल्या कथा शुकदेवच सांगतात. नारद हे जुन्या ग्रंथांतले ऋषी; ते देवाचे नाव गात सगळ्या भुवनांत फिरत असतात. वेदान्ताचे थोर आचार्य शंकराचार्य लहान वयातच संन्यासी झाले, असे म्हणतात. हे वचन दुसऱ्या एका नोंदीतही आहे; तिथे श्रीरामकृष्ण पुढे अवतारांविषयी बोलतात. अवतार म्हणजे मानवी रूपात पृथ्वीवर उतरलेला देव; राम आणि कृष्ण असे अवतार होते, असे हिंदू मानतात. अवतारांबरोबर येणारे जीव एकतर असे नित्यमुक्त असतात, किंवा शेवटचा जन्म घेणारे असतात, असे श्रीरामकृष्ण तिथे सांगतात.