श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
बाग आणि बागेचा मालक
“ब्राह्मसमाजाचे लोक देवाच्या कृतींच्या महिम्याचे एवढे वर्णन का करतात? ‘हे प्रभो, तू सूर्य निर्माण केलास, तू चंद्र निर्माण केलास, तू तारे निर्माण केलेस.’ या गोष्टींचे एवढे वर्णन कशाला करता? बागेच्या सौंदर्याला, तिथल्या सुंदर फुलांना आणि मधुर सुवासाला पुष्कळ लोक भुलतात, पण बागेच्या मालकाचा शोध फार थोडे घेतात! दोघांत मोठे कोण, बाग की तिचा मालक? जोपर्यंत मृत्यू आपल्यामध्ये टपून फिरतो आहे, तोपर्यंत बाग खोटी आहे; पण बागेचा मालक हेच एकमेव सत्य. “गुत्त्यावर चार प्याले घेतले, की तिथल्या पिंपांत विकायला किती टन दारू आहे, हे विचारायला कोण बसतो? एका माणसाला एक बाटली पुरे होते. “माणसांना स्वतःच्या वस्तूंचे मोल वाटते: पैसा, घरे, सामानसुमान. म्हणून त्यांना वाटते, परमेश्वरही स्वतःच्या कृतींकडे, सूर्य, चंद्र आणि तारे यांच्याकडे, तसेच पाहत असतील. परमेश्वराच्या कृतींची स्तुती केली की ते खूश होतील, असे त्यांना वाटते.”
श्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाचे नेते केशवचंद्र सेन यांच्याशी कलकत्त्याला केशवांच्या घरी बोलत होते. ती दोघांची शेवटची भेट ठरली. ब्राह्मसमाज ही एकाच निराकार देवाची उपासना करणाऱ्या सुशिक्षित बंगाली लोकांची सुधारणावादी चळवळ होती. त्यांच्या प्रार्थनांत देवाच्या कृतींची स्तुती असे; श्रीरामकृष्णांनी म्हणून दाखवलेल्या ओळीवरून ते दिसते.