श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
पाण्यावर नाचणारा बर्फ
“राधा श्रीकृष्णांच्या जवळ जाऊ लागली, तसतसा तिला त्यांच्या अंगाचा मधुर सुगंध येऊ लागला. असेच असते: माणूस देवाच्या जितका जवळ जातो, तितके त्याचे देवावरचे प्रेम वाढते. नदी समुद्राच्या जितकी जवळ येते, तितकी तिला भरती-ओहोटी जास्त. “ज्ञानी माणसाच्या, वेदान्त्याच्या अंतरातली ज्ञानगंगा एकाच दिशेने वाहते. त्याला सारे विश्व म्हणजे एक स्वप्न. तो सदा स्वतःच्या खऱ्या आत्मस्वरूपात राहतो. पण भक्ताच्या हृदयातली प्रेमगंगा एकाच दिशेने वाहत नाही. तिला भरती-ओहोटी असते. भक्त हसतो, रडतो, नाचतो, गातो. कधी कधी त्याला स्वतःच्या प्रियतमात विरघळून जावेसे वाटते. पाण्यावर बर्फाचा खडा जसा मजेत नाचतो, तसा तो आनंदाने प्रियतमात पोहतो, बुडी मारतो, पुन्हा वर येतो.”
राधा म्हणजे कृष्णावर प्रेम करणारी गवळण; भक्तांसाठी ती देवावरच्या प्रेमाचा आदर्श. कलकत्त्याजवळच्या गंगेसारखी नदी समुद्राजवळ भरती-ओहोटीबरोबर चढते-उतरते. वेदान्त म्हणजे उपनिषदांचे तत्त्वज्ञान. ज्ञानमार्गावरच्या वेदान्त्याच्या दृष्टीने फक्त ब्रह्म सत्य आहे, आणि त्याचे खरे स्वरूप, आत्मा, ब्रह्माशी एकरूप आहे.