श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
शंभूंची इस्पितळे
“कर्म हेच माणसाच्या जीवनाचे सर्वस्व आणि अंतिम साध्य मानणे, यापेक्षा मोठी चूक नाही. कर्म हा मानवी जीवनाचा पहिला अध्याय आहे; देव हा शेवट. “एकदा शंभू नावाचे एक संसारी गृहस्थ मला म्हणाले, ‘इस्पितळे आणि दवाखाने बांधता आले, नसतील तिथे रस्ते करता आले, तर मी स्वतःला भाग्यवान समजेन. दुष्काळात मी लोकांसाठी विहिरी खणीन, आणि शाळा-कॉलेजे काढीन.’ मी त्यांना म्हणालो, ‘ही सगळी कामे तुम्ही करावीत, हे ठीकच आहे. पण ती अनासक्तपणे करू शकाल का? करू शकलात, तर ती तुम्हाला देवाकडे नेतील. नाही तर नाही.’ पण अनासक्तपणे कर्म करणे फार कठीण. काहीही असो, साधनालाच साध्य समजू नका, एवढे जपा. कर्म अनासक्तपणे केले, तर ते साधन आहे; पण जीवनाचे साध्य देवाचे दर्शन हेच. पुन्हा सांगतो: साधनाला साध्य समजू नये, आणि रस्त्यावरच्या पहिल्या टप्प्याला मुक्काम समजू नये. “नाही, कर्म हेच सर्वस्व, हेच मानवी जीवनाचे ध्येय, असे मानू नका. भक्तीसाठी, देवावरच्या प्रेमासाठी प्रार्थना करा. समजा, तुमचे भाग्य थोर, म्हणून तुम्हाला देवाचे दर्शन झाले. मग तुम्ही कशासाठी प्रार्थना कराल? दवाखाने आणि इस्पितळे, तळी आणि विहिरी, रस्ते आणि धर्मशाळा यांच्यासाठी प्रार्थना कराल का? नाही, नाही! जोपर्यंत आपल्याला देव दिसत नाही, तोपर्यंतच या गोष्टी आपल्याला खऱ्या वाटतात. पण एकदा देवाचे समोरासमोर दर्शन झाले, की त्या जशा आहेत तशा दिसतात: क्षणभंगुर; स्वप्नांहून अधिक काही नाही. मग आपण आणखी प्रकाश मागू, सर्वोच्च अर्थाने आणखी ज्ञान मागू, आणखी दिव्य प्रेम मागू. हे प्रेमच आपल्याला माणूसपणातून देवापर्यंत उचलते; हेच प्रेम आपल्याला जाणवून देते, की आपण खरोखर परमात्म्याची मुले आहोत. परमात्म्याविषयी एवढेच म्हणता येते: ते आहेत, ते ज्ञानस्वरूप आहेत, आणि ते प्रेमाचा आणि आनंदाचा चिरंतन झरा आहेत. म्हणून मी दाखवलेले हे जीवनाचे ध्येय कधीही नजरेआड होऊ देऊ नका. आदर्श कधीही नजरेआड होऊ देऊ नका.”
शंभूंची इस्पितळे
शंभुचरण मल्लिक हे कलकत्त्यातले एक श्रीमंत गृहस्थ, आणि श्रीरामकृष्णांच्या सुरुवातीच्या भक्तांपैकी एक. अनासक्त कर्म ही भगवद्गीतेची जुनी शिकवण आहे: फळाची आस न धरता स्वतःचे कर्तव्य करणे. हाच कर्ममार्ग, कर्मयोग. श्रीरामकृष्ण शंभूंना त्यांची सत्कार्ये सोडून द्यायला सांगत नाहीत. ती अनासक्तपणे करता येतील का, एवढेच ते विचारतात; आणि त्या कामांना त्यांची जागा दाखवतात: ती साधन आहेत, रस्त्याचा पहिला टप्पा, पहिला अध्याय. साध्य आहे देवाचे दर्शन. या वचनात देवाचे दर्शन शंभूंच्या यादीत आणखी एका कामाची भर घालत नाही. ते सगळ्या यादीकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते, आणि प्रार्थना इस्पितळे-विहिरींकडून प्रकाश, ज्ञान आणि प्रेम यांच्याकडे वळते. शेवटी श्रीरामकृष्ण देवाविषयी तीन गोष्टी सांगतात: देव आहे, तो ज्ञानस्वरूप आहे, आणि तो प्रेमाचा आणि आनंदाचा चिरंतन झरा आहे. वेदान्त यालाच सच्चिदानंद म्हणतो: सत् म्हणजे अस्तित्व, चित् म्हणजे चैतन्य, आणि आनंद.