श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
कापणी झालेल्या शेतातून
“‘त्याचे नाव इतक्या वेळा जपा, इतका वेळ त्याचे ध्यान करा, त्याची अमुक अमुक प्रकारे पूजा करा’: हे सगळे नियमाच्या भक्तीत येते. उभ्या पिकाचे शेत सरळ ओलांडून पलीकडे जायचे असताना, त्याच्या कडेकडेने वळसा घालून जावे, तसे हे आहे. किंवा अगदी समोरच्या गावाला जाण्यासाठी नदीची सगळी वळणे घेत होडीने जावे, तसे. “पण प्रेमाची भक्ती, रागभक्ती किंवा प्रेमभक्ती, जडली, आणि देवाला स्वतःचा मानून तुम्ही त्याच्यावर प्रेम करू लागलात, की हे सगळे नियम गळून पडतात. मग ते कापणी झालेले शेत ओलांडण्यासारखे असते. कडेकडेने वळसा घालायची गरज नाही; सरळ चालत पलीकडे जायचे. किंवा सगळा प्रदेश पुराच्या पाण्याखाली असताना समोरच्या गावाला जाण्यासारखे असते. नदीच्या वळणांनी जायची गरज नाही; होडी सरळ वल्हवत पलीकडे न्यायची. “आणि खरे सांगायचे तर, ही रागभक्ती, त्याच्याविषयीची ही गाढ आसक्ती आणि प्रेम, तुमच्यात जागे होईपर्यंत परमेश्वराचा साक्षात्कार होऊ शकत नाही.”
उभ्या पिकाचे शेत तुडवायचे नसते; म्हणून ते ओलांडणाऱ्याला कडेच्या उंच बांधांवरून वळसा घालून जावे लागते. राग हा संस्कृत शब्द; त्याचा अर्थ येथे तीव्र आसक्ती. रागभक्ती आणि प्रेमभक्ती या दोन्ही नावांचा अर्थ एकच: कोणतेही नियम न पाळता, देवाला स्वतःचा मानून मोकळेपणाने त्याच्यावर प्रेम करणे. श्रीरामकृष्णांच्या भाषेत परमेश्वराचा साक्षात्कार होणे म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने देवाला जाणणे.