श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
हनुमानाचे उत्तर
“एकदा श्रीरामचंद्र आपला थोर भक्त हनुमान याला म्हणाले, ‘बाळा, तू माझ्याकडे कोणत्या भावाने पाहतोस, आणि माझे ध्यान कसे करतोस, ते मला सांग.’ हनुमान म्हणाला, ‘हे रामा, कधी कधी “मी देह आहे” ही भावना मला चिकटून बसते. तेव्हा मी तुला एकमेव, अखंड परमेश्वर मानून तुझी उपासना करतो, आणि स्वतःला तुझा अंश मानतो; जणू दिव्य तत्त्वाचा एक कण. इतर वेळी तू माझा दिव्य स्वामी आहेस असे मानून मी तुझे ध्यान करतो, आणि स्वतःला तुझा दास समजतो. पण हे रामा, ब्रह्मरूप परमेश्वराचे ज्ञान मला लाभते, तेव्हा मला दिसते, अनुभवाला येते: जो तू तोच मी, आणि जो मी तोच तू.’”
रामायणात वानरवीर हनुमान हा श्रीरामांचा एकनिष्ठ सेवक आहे; हिंदू रामांना माणूस म्हणून जन्मलेला देव मानून पूजतात. श्रीरामकृष्णांनी पुढे हनुमानाच्या म्हणण्याचा अर्थ सांगितला: समाधीनंतर हनुमानाचा ‘मी’ रामात विरून गेला होता. हेच ब्रह्मज्ञान, म्हणजे परब्रह्माचे ज्ञान, असे ते म्हणाले.