श्रीरामकृष्ण परमहंस · भक्ती, ज्ञान आणि कर्म
पापाच्या भीतीपलीकडे
“भीतीपोटी केलेली उपासना, नरकाच्या आगीच्या भीतीने केलेली, ही नवशिक्यासाठी असते. काही लोक पापाचीच, फक्त पापाचीच भाषा करतात. बहुतेक लोक मानतात तो ख्रिस्ती धर्म पाहा, आणि ब्राह्मो धर्म पाहा. हे ख्रिस्ती आणि ब्राह्मो साधारणपणे असे समजतात की स्वतःला पापी मानणे म्हणजेच सगळा धर्म. त्यांच्या मते भक्त म्हणजे जो अशी प्रार्थना करू शकतो: ‘हे प्रभो, मी पापी आहे; माझ्या पापांची मला क्षमा कर.’ ते विसरतात की स्वतःला पापी मानणे ही आध्यात्मिक जीवनाची फक्त पहिली, खालची पायरी आहे. याहून उंच आदर्श आहे, उंच पायरी आहे: देव आपले स्वतःचे वडील किंवा आई आहेत असे मानून त्यांच्यावर प्रेम करणे.”
ब्राह्मो म्हणजे ब्राह्मसमाजाचे सदस्य. ब्राह्मसमाज ही सुशिक्षित बंगाली लोकांनी १८२८ मध्ये स्थापन केलेली एक सुधारणावादी चळवळ होती. ब्राह्मो एकाच निराकार देवाची उपासना करत आणि प्रार्थनासभा भरवत; त्या काही बाबतींत चर्चमधल्या उपासनेसारख्या असत. त्यांचे नेते केशवचंद्र सेन श्रीरामकृष्णांना भेटायला अनेकदा येत. त्याच काळात कलकत्त्यात ख्रिस्ती मिशनरी धर्मप्रचार करत होते.