श्रीरामकृष्ण परमहंस · गुरू आणि विद्या
भुंगा आणि कमळ
“भुंगा जोपर्यंत कमळाच्या पाकळ्यांबाहेर असतो, त्याने मध चाखलेला नसतो, तोपर्यंत तो गुणगुणत फुलाभोवती घिरट्या घालतो. पण एकदा फुलाच्या आत शिरला, की तो आवाज न करता मकरंद पितो. तसेच माणूस जोपर्यंत मतांवरून आणि सिद्धांतांवरून भांडतो, वाद घालतो, तोपर्यंत त्याने खऱ्या श्रद्धेचा मकरंद चाखलेला नसतो. तो चाखला, की माणूस शांत होतो.”
बंगालमधल्या तळ्यांत आणि तलावांत कमळे उगवतात. भारतीय काव्यात भुंगा आणि कमळ यांची जोडी ठरलेली आहे. भक्तिगीतांत मनाला अनेकदा भगवंताच्या चरणकमलांवरचा भुंगा म्हटलेले असते. श्रीरामकृष्णांच्या बोलण्यात चाखणे म्हणजे देवाविषयी वाचणे किंवा ऐकणे नव्हे, तर देवाला स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. सिद्धांतांवरचे वाद हे त्या अनुभवाच्या आधीचे. त्यांच्याकडे येणाऱ्यांत पंडित असत, आणि ब्राह्मसमाजाचे सदस्यही असत. ब्राह्मसमाज हा बंगालमधला एक सुधारणावादी हिंदू पंथ. ही सगळी माणसे देवाविषयी वाद घालायला सरावलेली होती.