- 1पंचांगातला पाऊस“पंचांगात लिहिलेले असते, अमुक दिवशी वीस आढक पाऊस पडेल. पण ते पंचांग पिळून पाहा, त्यातून पाण्याचा एक थेंबसुद्धा निघणार नाही. तसेच पुस्तकांत पुष्कळ चांगली वचने सापडतात, पण नुसती ती वाचून माणूस धार्मिक होत नाही. त्यांत जे सांगितले आहे, ते आचरण…
- 2सा, रे, ग, म“‘सा, रे, ग, म, प, ध, नी’ असे म्हणणे सोपे आहे, पण हे सूर गाणे किंवा वाद्यावर वाजवणे तितके सोपे नाही. तसेच धर्माच्या गोष्टी बोलणे सोपे, पण धर्म आचरणात आणणे कठीण.”
- 3गिधाड आणि पंडित“पंडित मोठमोठ्या बाता मारतो. पण इतक्या उंचावर असूनही सारा वेळ त्याची नजर कामिनी-कांचनावरच असते. “गिधाड आकाशात खूप उंच उडते, पण त्याची नजर मेलेली जनावरे टाकतात त्या खड्ड्यांवर खिळलेली असते. अहो, एवढ्या उंचावरून ती गिधाडे खालच्या त्या खड्ड्या…
- 4जिभेवरचे श्लोकश्रीरामकृष्णांच्या बोलण्यात साक्षात्कार म्हणजे एखादी गोष्ट ऐकून नव्हे, तर स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. नाटककार गिरीश घोष म्हणाले होते, की विद्वत्तेचा त्यांना काही धाक वाटत नाही. त्यांना श्रीरामकृष्ण हे उत्तर देत होते. कामिनी म्हणजे स्त्री, कां…
- 5सर्वश्रेष्ठ विद्याबंगालमधले सर्वांत प्रसिद्ध विद्वान ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या कलकत्त्याच्या घरी श्रीरामकृष्ण १८८२ मध्ये गेले होते. तेव्हा हे त्यांनी विद्यासागरांना सांगितले. येथे शास्त्रे म्हणजे हिंदूंचे धर्मनियम आणि शिकवण सांगणारे ग्रंथ.
- 6वाचलेली, ऐकलेली, पाहिलेली काशीगंगेकाठची काशी हे हिंदूंचे सर्वांत पवित्र शहर आणि मोठे तीर्थक्षेत्र. पाहणे या शब्दाने त्यांना साक्षात्कार म्हणायचा होता: देवाला स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे.
- 7धोब्याकडचे कपडेश्रीरामकृष्णांच्या काळी हिंदुस्थानात धोबी अनेक घरांचे कपडे घेऊन जाई, धुई आणि परत आणून देई.
- 8श्रीमंत व्यापाऱ्याचे कोठार“श्रीमंत व्यापाऱ्याच्या कोठारात गिऱ्हाइकाला धान्य मोजून देताना मापारी न थांबता मोजतच राहतो. त्याच वेळी त्याच्या हाताशी असलेल्या बायका मुख्य साठ्यातून टोपल्या भरभरून धान्य त्याच्याकडे आणत राहतात. मापारी जागचा उठत नाही, आणि बायकांचे धान्य आणण…
- 9दहा वेळा “गीता” म्हणा“एका अर्थाने सगळी गीता वाचून काढायची गरज नाही. ‘गीता, गीता’ असे दहा वेळा म्हणा. तेवढे पुरे. दहा वेळा म्हटले की त्याचे ‘त्यागी, त्यागी’ होते. त्यागी म्हणजे देवासाठी संसार सोडणारा: धन, मानसन्मान, आसक्तीने केलेले कर्म, इंद्रियांची सुखे, सगळे स…
- 10पोतीभर गप्पा“सामान्य माणसे धर्माच्या पोतीभर गप्पा मारतात, पण त्यातला कणभरही आचरणात आणत नाहीत. ज्ञानी माणूस थोडेच बोलतो, पण त्याचे सारे जीवन म्हणजेच आचरणात उतरलेला धर्म.”
- 11रिकामा घडा“रिकाम्या घड्यात पाणी ओतले, की भुडुक भुडुक आवाज होतो. घडा भरला की तसा आवाज होत नाही. तसेच, ज्याला देव भेटलेला नाही, तो पोकळ वादविवादांनी भरलेला असतो. पण त्याला देवाचे दर्शन झाले, की हा सगळा फुकाचा अभिमान गळून पडतो, आणि मग तो मौन राहून देवाच…
- 12भुंगा आणि कमळबंगालमधल्या तळ्यांत आणि तलावांत कमळे उगवतात. भारतीय काव्यात भुंगा आणि कमळ यांची जोडी ठरलेली आहे. भक्तिगीतांत मनाला अनेकदा भगवंताच्या चरणकमलांवरचा भुंगा म्हटलेले असते. श्रीरामकृष्णांच्या बोलण्यात चाखणे म्हणजे देवाविषयी वाचणे किंवा ऐकणे नव्हे…
- 13बाजाराचा गलका“माणूस बाजारापासून दूर असतो, तोपर्यंत त्याला फक्त ‘हो! हो!’ असा मोठा, गोंधळलेला आवाज ऐकू येतो. पण बाजारात शिरला, की तो गलका त्याला ऐकू येत नाही. कुणी बटाट्यांसाठी घासाघीस करतो आहे, कुणी वांग्यांसाठी, असे सगळे त्याला स्पष्ट ऐकू येते. “माणूस…
- 14शेकडोंना आमंत्रण, अन्न एकाचे“आजकाल धर्माचा जो प्रचार चालतो, त्याविषयी मला काय वाटते? हे म्हणजे एका माणसापुरतेच अन्न असताना शेकडो लोकांना जेवायला बोलावण्यासारखे आहे.”
- 15दुसऱ्याची ठेव“एखादा माणूस चांगला वक्ता असतो, प्रवचनकार असतो, आणि तरी त्याची आध्यात्मिक वाढ झालेली नसते. दुसऱ्याने विश्वासाने त्याच्यापाशी ठेवलेली मालमत्ता जो उधळतो, त्याच्यासारखा तो असतो. तो इतरांना सहज उपदेश करू शकतो, कारण त्यात त्याचे स्वतःचे काहीच खर…
- 16आधी मूर्ती, मग शंखश्रीरामकृष्ण नरेंद्र (पुढे स्वामी विवेकानंद) आणि त्याच्या मित्रांशी बोलत होते. देवाचा साक्षात्कार म्हणजे देवाला स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. हिंदू मंदिरात मूर्तीच्या पूजेच्या वेळी शंख फुंकतात. श्रीरामकृष्णांच्या काळी समाजसुधारणा हे कलकत्त्यातल…
- 17ऐकलेला, पाहिलेला, चाखलेला बर्फबंगालच्या मैदानी प्रदेशात बर्फ कधीच दिसत नाही. बंगालचे वैष्णव भक्त देवाविषयी प्रेमाचे जे निरनिराळे भाव धरत, त्यांपैकी दास, सखा आणि प्रियकर हे काही भाव. साक्षात्कार म्हणजे एखादी गोष्ट स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे.
- 18संसारी उपदेशककामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे श्रीरामकृष्ण संसारात राहणाऱ्या पुरुषांशी बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता.
- 19अधिकाराचा बिल्लाभारतात राजाच्या किंवा सरकारच्या कामावर असलेला निरोप्या किंवा चपराशी एक बिल्ला लावत असे. बहुधा तो छातीवरून तिरक्या घातलेल्या पट्ट्यावरचा पितळी पत्रा असे. निरोप्या कुणाचा हुकूम घेऊन आला आहे, हे त्या बिल्ल्यावरून कळे. तो स्वतः गरीब असेल, त्याल…
- 20दिव्याकडे धावणारे किडेहे श्रीरामकृष्णांनी १८८४ मध्ये कलकत्त्यात शशधर पंडितांना सांगितले. शशधर हिंदू धर्मावर जाहीर व्याख्याने देत.
- 21फूल आणि मधमाश्यायेथे मुक्त म्हणजे संसाराच्या बंधनांतून मुक्त.
- 22वाघमुखी पन्हळछपरावरच्या पन्हळी बहुधा एखाद्या प्राण्याच्या डोक्याच्या आकाराच्या असत: वाघ, गाय किंवा बैल. पावसाचे पाणी त्या प्राण्याच्या तोंडातून बाहेर पडे.
- 23देव गुरू पाठवतोखऱ्या गुरूला संस्कृतमध्ये सद्गुरू म्हणतात: खोट्या गुरूच्या उलट, खराखुरा गुरू.
- 24एक गुरू, अनेक शिक्षकभागवत या कृष्णाविषयीच्या पवित्र ग्रंथात एक अवधूत आपल्याला चोवीस शिक्षक लाभले, असे एका राजाला सांगतो. अवधूत म्हणजे संसाराचे कोणतेही पाश न उरलेला, भटकणारा साधुपुरुष. या शिक्षकांत पृथ्वी, समुद्र, दिव्यावर झेपावणारा पतंग, कोळी आणि एक लहान मूल आ…
- 25परक्या देशात एकच वाटाड्या“एकाच माणसाला गुरू का म्हणायचे, आणि तुम्हाला काही शिकवणाऱ्या प्रत्येकाला का नाही? तुम्ही अनोळखी देशात जाता, तेव्हा ज्याला वाट ठाऊक आहे, त्या वाटाड्याच्या सांगण्याप्रमाणेच चालावे लागते. पुष्कळांचे सल्ले घेतले, तर नुसता गोंधळच उडू शकतो. तसेच,…
- 26मोती आणि शिंपलागुरू शिष्याला जो मंत्र देतो, तो येथे गुरूच्या सगळ्या शिकवणीचे प्रतीक आहे.
- 27गुत्त्यात जाणारा गुरूनित्यानंद हे श्रीचैतन्य यांचे जवळचे सोबती होते. चैतन्य हे इ.स. १५०० च्या सुमाराचे बंगालचे वैष्णव संत. बंगाली वैष्णव नित्यानंदांना देव मानून पूजतात. राय ही मानाची पदवी आहे. याच दोन ओळी श्रीरामकृष्णांनी आणखी एका दिवशी म्हटल्या. एका कुटुंबाच्य…
- 28डोलकाठीवरचा पक्षी“समुद्रात खूप दूरवर एका पक्ष्याला जहाजाच्या डोलकाठीच्या टोकावर बसायला जागा मिळाली. त्या जागेचा कंटाळा येऊन तो विसाव्याची नवी जागा शोधायला उडाला. पण त्याला कुठेच जागा मिळाली नाही. शेवटी थकून-भागून तो डोलकाठीच्या टोकावरच्या त्याच्या जुन्या जा…
- 29कुजबुज आणि फुंकरदीक्षेच्या वेळी गुरू शिष्याच्या कानात हळूच मंत्र सांगतो. दैवी गुरू म्हणजे खुद्द देव.
- 30आधी ताप, मग क्विनाइनयेथे ज्ञान म्हणजे देवाचे ज्ञान. क्विनाइन हे हिवतापावरचे औषध होते. हिवताप हा बंगालमधला नेहमीचा ताप.
- 31तीन प्रकारचे वैद्यश्रीरामकृष्ण १८८४ मध्ये कलकत्त्यात शशधर पंडितांशी बोलत होते. शशधर हिंदू धर्मावर व्याख्याने देत. शशधरांनी विचारले: सर्वोत्तम प्रकारचे गुरू असतात, तर मग वेळेचा प्रश्न का येतो? शेवटचा परिच्छेद हे त्याचे उत्तर.
- 32पाणसाप आणि बेडूकश्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाचे एक उपदेशक विजयकृष्ण गोस्वामी यांच्याशी बोलत होते. समाजाच्या प्रवचनांनी माणसांचा उद्धार होऊ शकेल का, असे विजयकृष्णांनी विचारले होते. श्रीरामकृष्ण दक्षिणेश्वरला राहत. तिथल्या मंदिराच्या बागेत पाच पवित्र वृक्षांचे ए…
- 33मोत्याचा शिंपला आणि स्वातीचा पाऊसभारतीय खगोलशास्त्रात चंद्राच्या मार्गावर सत्तावीस नक्षत्रे आहेत; स्वाती हे त्यांपैकी एक. त्याचा तेजस्वी तारा म्हणजे आर्क्टुरस. स्वाती नक्षत्रात पडलेला पावसाचा थेंब शिंपल्यात गेला की त्याचा मोती होतो, असे भारतीय कवी सांगत.