श्रीरामकृष्ण परमहंस · गुरू आणि विद्या
तीन प्रकारचे वैद्य
“आध्यात्मिक जागृती होणे हे पुष्कळसे वेळेवर अवलंबून असते. गुरू फक्त मदत करतो. वैद्यांचे तीन प्रकार असतात. पहिल्या प्रकारचे वैद्य, त्यांना बोलावले की रोग्याला पाहतात, नाडी बघतात, औषधे लिहून देतात आणि ती घ्यायला सांगतात. रोग्याने ऐकले नाही, तर ते निघून जातात, आणि पुढे काही काळजी करत नाहीत. हा सर्वांत खालच्या प्रतीचा वैद्य. काही धर्मगुरूही असेच असतात. त्यांच्या शिकवणीची कुणी कदर केली की नाही, कुणी ती पाळली की नाही, याची त्यांना फारशी पर्वा नसते. “दुसऱ्या प्रकारचे वैद्य रोग्याला औषध घ्यायला सांगतात, एवढेच नाही, तर एक पाऊल पुढे जातात: तो घेत नसेल, तर ते त्याला समजावतात. तसेच, लोकांनी योग्य आणि खरे तेच करावे म्हणून सगळे सौम्य उपाय करून पाहणारे गुरू त्याहून वरच्या प्रकारचे. तिसऱ्या, सर्वोत्तम प्रकारचे वैद्य, गोड बोलून भागले नाही, तर रोग्यावर जबरदस्ती करतात. ते त्याच्या छातीवर गुडघा रोवून त्याच्या घशात औषध कोंबायलाही मागेपुढे पाहत नाहीत. तसेच काही धर्मगुरू शिष्यांना भगवंताच्या मार्गाला लावण्यासाठी, गरज पडली तर, जबरदस्तीही करतील. ते सर्वोत्तम प्रकारचे. “हो, सर्वोत्तम प्रकारचे वैद्य असतात. पण समजा, औषध पोटात उतरलेच नाही. मग ते वैद्य कितीही तळमळीचे असले, तरी अगदी हतबल ठरतात.”
श्रीरामकृष्ण १८८४ मध्ये कलकत्त्यात शशधर पंडितांशी बोलत होते. शशधर हिंदू धर्मावर व्याख्याने देत. शशधरांनी विचारले: सर्वोत्तम प्रकारचे गुरू असतात, तर मग वेळेचा प्रश्न का येतो? शेवटचा परिच्छेद हे त्याचे उत्तर.