श्रीरामकृष्ण परमहंस · गुरू आणि विद्या
पाणसाप आणि बेडूक
“एकदा मी पंचवटीतून जात होतो, तेव्हा मला एका बेडकाचे ओरडणे ऐकू आले, आणि वाटले, त्याला सापाने धरले असणार. बऱ्याच वेळाने परत येताना मला तेच ओरडणे पुन्हा ऐकू आले. म्हणून मी पाहिले, तर एका पाणसापाने बेडकाला धरले होते. सापाला बेडूक गिळताही येत नव्हता आणि सोडताही येत नव्हता; तो फक्त बेडकाचे हाल लांबवत होता. आणि मला वाटले, ‘अरेरे, नागाने बेडकाला धरले असते, तर बेडूक तीनदा ओरडून गप्प झाला असता. पण हा तर नुसता पाणसाप. बेडकाला धरून याने बेडकाचे हाल तर लांबवलेच, पण स्वतःचेही हाल करून घेतले.’ “आणि खरेच, गुरू समर्थ असेल, तर तो शिष्याचा अहंकार लगेच नाहीसा करतो. पण वाट दाखवणारा गुरूच त्या कामाला लायक नसेल, तर गुरू आणि शिष्य दोघांचेही हाल होतात. शिष्याचा अहंकार कधीच नाहीसा होत नाही, आणि त्याचे संसाराचे पाशही तुटत नाहीत. अशा गुरूच्या हाती तो कधीच मुक्तीपर्यंत पोहोचत नाही.”
श्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाचे एक उपदेशक विजयकृष्ण गोस्वामी यांच्याशी बोलत होते. समाजाच्या प्रवचनांनी माणसांचा उद्धार होऊ शकेल का, असे विजयकृष्णांनी विचारले होते. श्रीरामकृष्ण दक्षिणेश्वरला राहत. तिथल्या मंदिराच्या बागेत पाच पवित्र वृक्षांचे एक कुंज आहे; त्याला पंचवटी म्हणतात. अहंकार म्हणजे ‘मी’ आणि ‘माझे’ ही भावना. मुक्ती म्हणजे संसाराच्या बंधनांतून सुटका.