श्रीरामकृष्ण परमहंस · गुरू आणि विद्या
पंचांगातला पाऊस
“पंचांगात लिहिलेले असते, अमुक दिवशी वीस आढक पाऊस पडेल. पण ते पंचांग पिळून पाहा, त्यातून पाण्याचा एक थेंबसुद्धा निघणार नाही. तसेच पुस्तकांत पुष्कळ चांगली वचने सापडतात, पण नुसती ती वाचून माणूस धार्मिक होत नाही. त्यांत जे सांगितले आहे, ते आचरणात आणावे लागते.”
पंचांगातला पाऊस
बहुतेक हिंदू घरांत पंचांग असे. त्यात सणांचे आणि धार्मिक विधींचे दिवस दिलेले असत. वर्षभराचे हवामान कसे राहील, पाऊस किती पडेल, याचेही भाकीत त्यात असे. आढक हे आकारमान मोजण्याचे एक जुने माप होते. हे चित्र श्रीरामकृष्णांनी एकापेक्षा जास्त वेळा वापरले. त्यांपैकी एक प्रसंग ५ ऑगस्ट १८८२ चा. त्या दिवशी ते कलकत्त्याला ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या घरी गेले होते. “विद्यासागर” या पदवीचा अर्थ “विद्येचा सागर”; ते बंगालमधले सर्वांत प्रसिद्ध विद्वान होते. श्रीरामकृष्णांनी नुकतेच त्यांना हसत हसत सांगितले होते, की तुम्ही काही कोरडे, कडक आणि कुचकामी असे नुसते पंडित नाही. श्रीरामकृष्णांचे स्वतःचे शिक्षण जवळजवळ झालेच नव्हते. पुस्तकी विद्या आणि देवाचे ज्ञान यांतला फरक ते पुन्हा पुन्हा दाखवत. त्यांच्या मते धर्मग्रंथ माणसाला जे करायला लावतो, तेवढीच त्याची किंमत. ग्रंथ देवाकडे जाणारी वाट दाखवू शकतो; चालायचे मात्र वाचणाऱ्यालाच असते.