श्रीरामकृष्ण परमहंस · गुरू आणि विद्या
गिधाड आणि पंडित
“पंडित मोठमोठ्या बाता मारतो. पण इतक्या उंचावर असूनही सारा वेळ त्याची नजर कामिनी-कांचनावरच असते. “गिधाड आकाशात खूप उंच उडते, पण त्याची नजर मेलेली जनावरे टाकतात त्या खड्ड्यांवर खिळलेली असते. अहो, एवढ्या उंचावरून ती गिधाडे खालच्या त्या खड्ड्यांवर आणि मढ्यांवर किती बारकाईने लक्ष ठेवतात!”
गिधाड आणि पंडित
त्यांच्या बंगालमध्ये पंडित धर्मग्रंथ वाचून आणि त्यांचा अर्थ सांगून पोट भरत आणि नाव कमावत; त्याबद्दल त्यांना दक्षिणा आणि मान मिळत असे. श्रीरामकृष्णांचे स्वतःचे शिक्षण जवळजवळ झालेच नव्हते, आणि अशी पुस्तकी विद्या आणि देवाचे ज्ञान यांतला फरक ते अनेकदा दाखवत. त्याच संभाषणात ते म्हणाले की माणूस संसारात आसक्त असेपर्यंत नुसत्या वाचनाने ज्ञानही मिळत नाही आणि मुक्तीही मिळत नाही. शास्त्रे जे सांगतात त्याचा स्वतःच्या अंतरात्म्यात साक्षात्कार व्हायला हवा. ते हा शब्द वापरत त्या अर्थाने साक्षात्कार म्हणजे एखादी गोष्ट ऐकून नव्हे, तर स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. पंडिताला देवाविषयीचा प्रत्येक ग्रंथ ठाऊक असला, तरी देव ठाऊक नसू शकतो. स्वामी विवेकानंदांनी श्रीरामकृष्णांच्या वचनांची एक यादी मॅक्स म्युलर यांना पाठवली होती; तिच्यात हेच चित्र आहे, पण शेवट वेगळा आहे. तिथे पंडितांचे मन पैसा, मान, प्रतिष्ठा आणि सत्ता यांवर असते; हेच त्यांच्या विद्येचे पोकळ फळ. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे ते मित्रमंडळींत बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता.