श्रीरामकृष्ण परमहंस · ईश्वरदर्शन
काट्याने काटा काढावा
“समजा, तुमच्या पायात काटा टोचला. तो काढायला दुसरा काटा लागतो. पहिला काटा निघाला, की तुम्ही दोन्ही फेकून देता. तसेच, अज्ञानाचा काटा काढण्यासाठी ज्ञानाचा काटा आणायचा. मग परब्रह्माचा पूर्ण साक्षात्कार व्हावा म्हणून अज्ञान आणि ज्ञान दोन्ही फेकून द्यायचे. कारण परब्रह्म ज्ञानाच्याही पलीकडे आहे आणि अज्ञानाच्याही.”
काट्याने काटा काढावा
त्याच बोलण्यात श्रीरामकृष्णांनी या दोन शब्दांचा अर्थ सांगितला. अज्ञान म्हणजे अनेक गोष्टी जाणणे, सगळ्या विविधतेसह हे जग जाणणे, पण त्यांच्यामागच्या एकाला, देवाला, न जाणणे; विद्येचा अहंकारसुद्धा त्यातूनच येतो. ज्ञान म्हणजे देव सर्व वस्तूंमध्ये आहे, अनेकांत एक आहे, अशी पक्की खात्री. म्हणून येथे ज्ञान म्हणजे विद्या नव्हे. ते एकत्वाचे ज्ञान आहे, आणि त्याची खरोखर गरज असते: पहिला काटा बाहेर काढणारा दुसरा काटा तेच. पण प्रकाश जसा अंधाराबरोबर येतो, तशी ज्ञान आणि अज्ञान यांची जोडी असते, असे श्रीरामकृष्ण म्हणाले. वेदान्त ज्याला ब्रह्म म्हणतो, ते परब्रह्म या दोन्हींच्या पलीकडे आहे; जसे ते पाप आणि पुण्य, शुद्ध आणि अशुद्ध यांच्याही पलीकडे आहे. साक्षात्कार होणे म्हणजे, त्यांच्या शब्दांत, देवाला अगदी जवळून जाणणे. भारतात बहुतेक लोक अनवाणी चालत; त्यामुळे पायात काटा टोचणे ही रोजची गोष्ट होती, आणि तो काढायला दुसरा काटा हे सोयीचे साधन होते.