- 1‘मी मुक्त आहे’ म्हणाहे श्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाच्या भक्तांना म्हणाले. ब्राह्मसमाज ही कलकत्त्यातली सुधारणावादी चळवळ; तिचे सभासद एकाच निराकार देवाची उपासना करत. बंधन आणि मुक्ती हे भारतीय तत्त्वज्ञानातले जुने शब्द आहेत. बंधन म्हणजे जीव जगाशी आणि जन्म-मृत्यूच्या…
- 2म्हातारीला हात लावाश्रीरामकृष्ण सांगतात त्या बंगाली मुलांच्या खेळात एक जण खेळात भाग घेत नाही; त्याला बुडी, म्हणजे म्हातारी, म्हणतात. चोर म्हणजे ज्याला इतरांना पकडायचे असते तो खेळाडू. जग हे खेळाचे मैदान, हे हिंदूंचे जुने चित्र आहे: जगाला देवाची लीला, देवाचा खे…
- 3कोणी कायम उपाशी राहत नाही“कोणीच कायमचा उपाशी राहत नाही. कोणाला सकाळी नऊ वाजता जेवण मिळते, कोणाला दुपारी बारा वाजता, कोणाला दुपारी दोन वाजता, तर कोणाला संध्याकाळी. तसेच, कधी ना कधी, या जन्मी किंवा अनेक जन्मांनंतर, सगळ्यांना देवाचे दर्शन होईल.”
- 4खडीसाखरेची गोडीखडीसाखर म्हणजे शुद्ध केलेल्या साखरेचे पारदर्शक खडे. येथे काकवी म्हणजे उसाचा रस आटवून केलेला काळसर, गावठी पाक.
- 5एक पेला की तीन बाटल्या“काही लोकांना दारूच्या एका छोट्या पेल्यानेच झिंग चढते. इतरांना नशा चढायला दोन-तीन बाटल्या लागतात. पण दोघांनाही दारूचा पुरा आनंद मिळतो, आणि सारख्याच प्रमाणात. तसेच, काही भक्त प्रत्यक्ष विश्वाच्या स्वामींची भेट झाल्यावर स्वर्गीय आनंदाने धुंद…
- 6नाम ऐकताच रोमांचहरी हे विष्णूचे नाव, आणि प्रभू म्हणून देवाचेही. हिंदूंची श्रद्धा अशी की जीव मुक्त होईपर्यंत पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. शेवटच्या जन्मातला माणूस पुन्हा जन्माला येणार नाही.
- 7पावसाचेच पाणी पिणारा पक्षीचातक हा भारतीय काव्यातला आणि दंतकथांतला पक्षी, कोकिळेच्या जातीचा. ढगांतून पडणारे पावसाचे पाणी तेवढेच तो पितो, असे म्हणतात. सात समुद्र म्हणजे हिंदू पुराणकथांप्रमाणे पृथ्वीला वेढून असलेले महासागर.
- 8पंगतीतला गलकाश्रीरामकृष्ण नरेंद्रांशी बोलत होते; हेच तरुण नरेंद्र पुढे स्वामी विवेकानंद झाले. नरेंद्र नुकतेच नाटककार गिरीश घोष यांच्याशी वाद घालत होते: देव मानवी देह धारण करतो की नाही, यावर. ‘सुर्र-सुर्र’ हा पाहुणे दही भुरकत असतानाचा आवाज.
- 9‘अल्ला हो’चा पुकाराअल्ला हे इस्लाममध्ये देवाचे नाव आहे, आणि या पुकाऱ्याचा अर्थ आहे “हे देवा! हे देवा!”
- 10गरोदर सूनयेथे काम म्हणजे कर्म: धार्मिक जीवनातले विधी आणि कर्तव्ये. बंगाली घरात मुलाची बायको त्याच्या आईवडिलांबरोबर राहत असे, आणि घर सासू चालवत असे. भारतात गरोदरपण अनेकदा दहा महिन्यांचे धरतात; हे महिने चंद्राच्या हिशेबाने मोजलेले असतात.
- 11मासा पुन्हा पाण्यात“काही वेळ पाण्याबाहेर ठेवलेला जिवंत मासा पुन्हा पाण्यात सोडला, की त्याला जो आनंद होतो, तो आनंद म्हणजे समाधी.”
- 12समुद्राखालचे डोंगरसच्चिदानंद, म्हणजे अस्तित्व-ज्ञान-आनंद, हे वेदान्तात ब्रह्माचे, परब्रह्माचे, नाव आहे.
- 13पाण्यातला घडा“पाण्यात ठेवलेला घडा आतून-बाहेरून पाण्याने भरलेला असतो. तसेच, देवात बुडालेल्या जिवाला स्वतःच्या आत आणि बाहेर, सगळीकडे एकच चैतन्य दिसते.”
- 14शिवावर नाचणारी आईबंगालमध्ये पूजल्या जाणाऱ्या कालीच्या मूर्तीत, दक्षिणेश्वरच्या श्रीरामकृष्णांच्या स्वतःच्या मंदिरातल्या मूर्तीतही, आई शिवाच्या छातीवर उभ्या असतात. त्यांचे पती शिव मेलेल्या माणसासारखे निश्चल त्यांच्या पायांखाली पडलेले असतात. या वचनात ते निश्च…
- 15मनाच्या सात पातळ्यायोगशास्त्रात शरीरात एकावर एक अशी केंद्रे मानलेली आहेत, पाठीच्या कण्याच्या तळापासून डोक्याच्या टाळूपर्यंत; त्यांच्यामधून मन वर चढते. ज्ञानी म्हणजे ज्ञानमार्गाने जाणारा, आणि ब्रह्म म्हणजे परब्रह्म. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथ…
- 16दर्शनांचे वैभव ओसरतेसाधक ज्या दर्शनांतून पुढे जातो, ती ही दर्शने, असे श्रीरामकृष्ण म्हणाले. दुर्गा म्हणजे रणरागिणी देवीच्या रूपातली आई; त्यांना दहा हात दाखवतात, प्रत्येक हातात एक शस्त्र. गोपाळ म्हणजे बालरूपातला कृष्ण.
- 17बाळासारखे होणे“ज्याने प्रभूंचे दर्शन घेतले, तोच खरा ज्ञानी. असा माणूस बाळासारखा होतो. वरून पाहता बाळालाही दुसऱ्यांपासून वेगळा असा स्वतःचा ‘मी’ असतो, हे खरे. पण तो ‘मी’ फक्त दिसण्यापुरता; खरा नव्हे. बाळाचा ‘मी’ मोठ्या माणसाच्या ‘मी’सारखा मुळीच नसतो. ज्ञान…
- 18साधूच साधूला ओळखतोसुती सूत त्याच्या नंबरवरून विकले जाते; त्या नंबरवरून धागा किती बारीक आहे ते कळते.
- 19नीट शिजलेला बटाटासिद्ध हा शब्द पूर्णत्व पावलेल्या माणसासाठीही वापरतात, आणि नीट शिजलेल्या अन्नासाठीही.
- 20जळलेली दोरीयेथे ‘अहंकार’ हा संस्कृत शब्द आहे; अहं म्हणजे ‘मी’, आणि कार म्हणजे करणे. शरीर, कर्मे आणि त्यांची फळे स्वतःची मानणारी ‘मी’ आणि ‘माझे’ ही भावना म्हणजे अहंकार. हीच जिवाला जगाशी बांधते. मुक्त झालेला माणूस म्हणजे भारतीय तत्त्वज्ञान ज्याला जीवन्म…
- 21पाण्यावरची रेघसातवी पातळी म्हणजे मन जिथवर चढू शकते तो सर्वांत उंच टप्पा; तिथे मनाला समाधी लागते. लोकांमध्ये राहून त्यांचे कल्याण करता यावे, म्हणून असा ज्ञानी माणूस ‘मी’पणाचा जो नुसता भाव ठेवतो, तो ज्ञानाचा ‘मी’. हनुमान हा रामायणातला वानरवीर, रामाचा निष्ठ…
- 22गळलेल्या पाकळ्यांच्या खुणा“कमळाच्या पाकळ्या कालांतराने गळून पडतात, पण मागे खुणा ठेवून जातात. तसेच, खरे ज्ञान झाले की अहंकार जातो, पण त्याच्या खुणा उरतात. मात्र या खुणांमध्ये काहीही अपाय करण्याची ताकद नसते.”
- 23मुंडके छाटलेला बोकडबंगालमध्ये कालीमातेला बोकडांचा बळी देत, आणि मंदिरात त्यांची मुंडकी छाटत. येथे अहंकार हा ‘मी’पणाच्या भावनेसाठी वापरलेला संस्कृत शब्द आहे.
- 24दागिन्याला हीण लागतेचशुद्ध सोने इतके मऊ असते की ते आकार धरत नाही; म्हणून सोनार त्यात थोडे तांबे किंवा चांदी मिसळतात. येथे माया म्हणजे जगाची ओढ. जिच्यामुळे एकच देव जगातल्या अनेक वस्तूंच्या रूपात दिसतो, आणि मन त्या वस्तूंना धरून राहते, ती शक्ती म्हणजे माया.
- 25फळ धरले की पाकळ्या गळतात“फुलातून फळ धरू लागले, की पाकळ्या आपोआप गळून पडतात. तसेच, तुमच्यातले दिव्यत्व जसजसे वाढेल, तसतसे तुमच्या मानवी स्वभावातले सगळे दुबळेपण आपोआप गळून जाईल.”
- 26दूध पिणारा हंसभारतीय काव्यात असे म्हणतात की दूध आणि पाणी यांच्या मिश्रणातून हंस दूध तेवढे पितो. हंस म्हणजे जीवही; आणि सर्वोच्च कोटीच्या साधुपुरुषाला परमहंस, म्हणजे “श्रेष्ठ हंस”, म्हणतात. माया म्हणजे नामरूपांच्या जगामागे देवाला झाकून ठेवणारी शक्ती.
- 27पाण्यावर तरंगणारे लोणी“दूध पाण्याला भेटले, की लगेच सहज त्यात मिसळून जाते. पण दुधाचे लोणी करा; मग ते पाण्यात मिसळत नाही, पाण्यावर तरंगते. जो जीव एकदा देवापर्यंत पोचला, त्याचेही तसेच असते. संसारात अजून बांधलेल्या असंख्य जिवांमध्ये तो राहील, दिवसभर घडीघडी त्यांच्या…
- 28कमळाचे पान आणि चिखलातला मासा“पूर्णत्व पावलेला माणूस पाण्यातल्या कमळाच्या पानासारखा असतो, किंवा दलदलीतल्या चिखलातल्या माशासारखा. दोघेही ज्यात राहतात, त्याचा डाग त्यांना लागत नाही.” भारतातल्या तळ्यांत आणि सरोवरांत कमळे उगवतात, आणि त्यांची रुंद पाने पाण्यावर पसरलेली असता…
- 29बेडकाच्या पिल्लाची शेपूट गळते“बेडकाच्या पिल्लाची शेपूट गळून पडली, की ते पाण्यातही राहू शकते आणि जमिनीवरही. अज्ञानाची शेपूट गळून पडली, की माणूस मुक्त होतो. मग तो देवातही राहू शकतो आणि संसारातही, दोन्हीकडे तितक्याच सहजपणे.”
- 30सोने झालेले लोखंडपरिस हा जुन्या दंतकथांतला दगड; त्याच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने होते. वडीलधाऱ्यांच्या किंवा साधुपुरुषाच्या पायांना स्पर्श करणे ही भारतात आदराची आणि शरणागतीची खूण आहे.
- 31शिखरावरून पाइन आणि गवत“माणूस सपाट मैदानावर असतो, तेव्हा त्याला खुजे गवत दिसते आणि प्रचंड पाइनचे झाड दिसते. तो म्हणतो, ‘केवढे मोठे झाड, आणि केवढे लहान गवत!’ पण मग तो डोंगर चढतो आणि उंच शिखरावरून खालच्या मैदानाकडे पाहतो. आता ते प्रचंड पाइन आणि ते खुजे गवत एकमेकांत…
- 32वादळातले पिंपळ आणि वडपिंपळ आणि वड हे भारतातले उंबराच्या कुळातले दोन मोठे वृक्ष; दोन्ही पवित्र मानले जातात. जात म्हणजे जन्माने मिळणारा, पिढीजात दर्जा; प्रत्येक हिंदू कोणत्या ना कोणत्या जातीत जन्मत असे. कोणी कोणाबरोबर जेवावे आणि कोणी कोणाशी लग्न करावे, हे जात ठरव…
- 33पिकलेली सुपारीसुपारी म्हणजे पोफळीच्या झाडाचे कठीण फळ; भारतात ती विड्याच्या पानाबरोबर खातात. ब्राह्मो नेते केशवचंद्र सेन यांच्या घरी श्रीरामकृष्ण हे म्हणाले. केशवचंद्र तेव्हा गंभीर आजारी होते, आणि थोड्याच दिवसांत ते वारले.
- 34येशू आणि सुका नारळज्यांनी येशूला क्रुसावर चढवले, त्यांच्यासाठी त्याने क्रुसावरून प्रार्थना केली, असे लूकच्या शुभवर्तमानात सांगितले आहे. तो म्हणाला: “हे पित्या, त्यांना क्षमा कर; ते काय करत आहेत, हे त्यांना कळत नाही.”
- 35भाजलेली मडकी पुन्हा घडत नाहीतपरलोक कसा असतो, या प्रश्नाला श्रीरामकृष्ण उत्तर देत होते. देवाचा साक्षात्कार होणे म्हणजे देवाला स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. शेवटच्या ओळींतला कुंभार म्हणजे देव.
- 36पितळेचे भांडे आणि सोन्याचे भांडेतोतापुरींना श्रीरामकृष्णांनी दिलेले हे उत्तर. तोतापुरी हे नग्न राहणारे, फिरते संन्यासी; त्यांनी श्रीरामकृष्णांना वेदान्त, म्हणजे ज्ञानमार्ग, शिकवला. तोतापुरी म्हणत, “पितळेचे भांडे रोज घासले नाही, तर ते काळवंडते. तसेच, माणसाने रोज देवाचे ध्य…
- 37काट्याने काटा काढावा“समजा, तुमच्या पायात काटा टोचला. तो काढायला दुसरा काटा लागतो. पहिला काटा निघाला, की तुम्ही दोन्ही फेकून देता. तसेच, अज्ञानाचा काटा काढण्यासाठी ज्ञानाचा काटा आणायचा. मग परब्रह्माचा पूर्ण साक्षात्कार व्हावा म्हणून अज्ञान आणि ज्ञान दोन्ही फेकू…
- 38जग मिथ्या कोण म्हणतो?श्रीरामकृष्ण शंकराचार्यांच्या अनुयायांविषयी बोलत होते. शंकराचार्य हे वेदान्ताचे थोर आचार्य. त्यांचे अनुयायी मानतात की परब्रह्म, म्हणजेच ब्रह्म, हेच एकमेव सत्य आहे, आणि जग मिथ्या आहे. माया म्हणजे एकाच परब्रह्माला अनेक वस्तूंच्या जगाच्या रूपा…
- 39मी फक्त आईचा मुलगाएका नैयायिकाने, म्हणजे भारतीय तर्कशास्त्राच्या एका पंडिताने, श्रीरामकृष्णांना विचारले होते: ज्ञान म्हणजे काय, ज्ञाता म्हणजे काय, आणि ज्ञेय म्हणजे काय? हे तिघे आणि त्यांचे एकमेकांशी नाते यांवर भारतीय तत्त्वज्ञांनी खूप वाद घातले आहेत.
- 40‘मी तुझ्या विश्वाबाहेर आहे का?’श्रीरामकृष्ण भक्तांना आईची प्रार्थना कशी करावी, हे शिकवत होते. “आनंदमयी आई” म्हणजे मा आनंदमयी, जगन्मातेचे एक बंगाली नाव.
- 41या पंख्याइतके स्पष्ट“हा पंखा माझ्यासमोर जसा मला दिसतो आहे, अगदी तस्साच मी देवाला पाहिले आहे! आणि मी पाहिले आहे—” हे श्रीरामकृष्णांचे त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या महिन्यांतले शब्द आहेत. घशाच्या आजारामुळे तेव्हा त्यांना बोलणे कठीण झाले होते. ते शिष्यांबरोबर बस…
- 42हात न लावता आलेली दारूश्रीरामकृष्ण हे एका शिष्याला सांगत होते; बाटलीला त्यांना हात का लावता आला नाही, असे त्या शिष्याने विचारले होते. आईचे चरण दिसणे ही गोष्ट ते स्वतःच्या अनुभवाची म्हणून सांगत, आणि त्यांनी जसे सांगितले तसे त्यांच्या शिष्यांनी ते खरे मानले.
- 43सर्व धर्मांची साधना“एकदा मला सगळ्या धर्मांची साधना करावी लागली: हिंदू, इस्लाम आणि ख्रिस्ती. हिंदू धर्मातल्या निरनिराळ्या पंथांच्या मार्गांनीही मी गेलो: शाक्त, वैष्णव, वेदान्ती आणि इतर. आणि मला असे दिसले की सगळे एकाच देवाकडे चालले आहेत. फक्त ते वेगवेगळ्या वाटा…
- 44सगळ्यावर फुलांचा वर्षावयेथे कर्म म्हणजे विधिकर्म: रोजचे विधी आणि पूजा. श्रीरामकृष्ण दक्षिणेश्वरच्या कालीमंदिरात पुजारी होते, आणि ही फुले पूजेत वाहायची फुले होती. चिन्मय म्हणजे “चैतन्याने बनलेले”. ‘हे मला दाखवले गेले,’ असे श्रीरामकृष्ण सांगत; त्यांनी जसे सांगितले…
- 45मेणाचे घरते म्हणाले की एकदा त्यांना जग असे दिसले. येथे वस्तू म्हणजे ज्यापासून एखादी गोष्ट बनलेली असते ते मूळ द्रव्य; मेणाच्या देखाव्यातली प्रत्येक आकृती जशी मेणाचीच असते, तसे. सर्व रूपांमागे असलेल्या या एकाच वस्तूला वेदान्त ब्रह्म म्हणतो.
- 46दुष्टांच्या रूपातही आईआईनेच आपल्याला ज्या अवस्थेत ठेवले, असे श्रीरामकृष्ण सांगत, ती ही अवस्था: देवाला जाणलेल्या भक्ताची अवस्था. भागवत हा कृष्णाचा पवित्र ग्रंथ, आणि तो पंडित भागवत वाचून सांगणारा होता; त्याचा भाऊ श्रीरामकृष्णांच्या ओळखीचा होता, एवढेच नोंदीत म्हटले…
- 47ठकाच्या रूपातला नारायणनारायण हे विष्णूचे नाव; सर्व जीवांमध्ये वसणाऱ्या देवाचेही हे नाव आहे. वैष्णवचरण हे एक वैष्णव पंडित; श्रीरामकृष्णांची त्यांच्याशी पुष्कळ वर्षांपूर्वी ओळख होती.
- 48ओसरीवरची आईवारांगना म्हणजे वेश्या. श्रीरामकृष्णांच्या काळच्या कलकत्त्यात त्या आपापल्या घरांच्या ओसऱ्यांवर उघड्यावर बसत. भारतीय विचारात हे जग म्हणजे देवाची लीला.
- 49रंगीबेरंगी उशांचे अभ्रेशेवटच्या आजारात श्रीरामकृष्ण हे म्हणाले; तेव्हा त्यांना बोलणे आणि अन्न गिळणे जवळजवळ जमत नसे. ब्रह्म म्हणजे सर्व वस्तूंमागचे एकमेव सत्य; जीव म्हणजे वैयक्तिक आत्मा, स्वतःला वेगळा समजणारा ‘मी’.
- 50भरतीने आणलेले बांबूदक्षिणेश्वरातल्या वर्षांविषयीचे हे श्रीरामकृष्णांचे स्वतःचे शब्द आहेत, आणि त्यांनी जसे सांगितले तसे त्यांच्या शिष्यांनी ते खरे मानले. पंचवटी म्हणजे तेथील पाच पवित्र वृक्षांची राई; ती गंगेच्या काठी आहे, आणि तेथे गंगेला भरती-ओहोटी येते. मथुरब…
- 51हा रक्तामांसाचा पिंजराश्रीरामकृष्णांच्या शेवटच्या आजारात पंडित शशधर हे विद्वान त्यांच्या दर्शनाला आले. त्यांनी आधी विचारले, श्रीरामकृष्ण स्वतःचे मन रोगग्रस्त भागावर एकाग्र करून स्वतःला बरे का करत नाहीत? मग विचारले, बरे होण्यासाठी जगन्मातेची प्रार्थना का करत नाही…
- 52इथे दोघे राहतातशेवटच्या आजारात, हृदयावर हात ठेवून, श्रीरामकृष्ण नरेंद्रला आणि इतर शिष्यांना हे म्हणाले. बाउलांविषयी बोलण्यापूर्वी राखाल त्यांना म्हणाला होता, “मग महाराज, आम्हाला मागे ठेवून तुम्ही आमच्या आधी जाऊ नका.” बाउल म्हणजे बंगालमधले फिरते गायक; त्या…