श्रीरामकृष्ण परमहंस · ईश्वरदर्शन
‘मी मुक्त आहे’ म्हणा
“बंधन मनाचे असते, आणि मुक्तीही मनाचीच असते. मी मुक्त जीव आहे. संसारात राहिलो काय, की वनात राहिलो काय, मला बंधन नाही. मी देवाचा मुलगा आहे, राजाधिराजाचा पुत्र. मला बेड्या घालणारा आहे कोण? साप चावला, तर विष उतरवण्याचा एक उपाय असा: इच्छाशक्तीच्या जोरावर म्हणायचे, ‘विष नाही, विष नाही.’ तसेच तुम्हीही म्हणा, ‘मी बंधनात नाही, मी मुक्त आहे.’ इच्छाशक्ती जागी करा, म्हणजे तुम्ही मुक्त व्हाल.”
हे श्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाच्या भक्तांना म्हणाले. ब्राह्मसमाज ही कलकत्त्यातली सुधारणावादी चळवळ; तिचे सभासद एकाच निराकार देवाची उपासना करत. बंधन आणि मुक्ती हे भारतीय तत्त्वज्ञानातले जुने शब्द आहेत. बंधन म्हणजे जीव जगाशी आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्याशी बांधला जाणे; मुक्ती म्हणजे त्यातून सुटका. वन म्हणजे एकांतात देवाच्या सान्निध्यात राहणाऱ्या तपस्व्याचे जीवन; संसार म्हणजे कुटुंब आणि कामधंदा असलेल्या गृहस्थाचे जीवन.