श्रीरामकृष्ण परमहंस · ईश्वरदर्शन
मनाच्या सात पातळ्या
“मन राहते अशा सात पातळ्या आहेत, असे वेद सांगतात. मन संसारी गोष्टींत गुंतून राहते, तेव्हा त्याचे घर जननेंद्रिय, गुदद्वार आणि नाभी इथे असते. त्या अवस्थेत मनाची सगळी उच्च दर्शने हरवतात. मन कामिनी-कांचनातच गुरफटून राहते. “चौथी पातळी हृदय. मन या पातळीवर चढते, तेव्हा जिवाला पहिल्यांदा जाग येते. माणसाला सगळीकडे एक प्रकारचा दिव्य प्रकाश दिसतो, आणि तो भारावून, थक्क होऊन उद्गार काढतो. या टप्प्यावर मन संसारी सुखांकडे कधी खाली उतरत नाही. कंठ ही मनाची पाचवी पातळी. मन तिथे पोचले, की सगळे अज्ञान जाते. मग देवाशिवाय दुसरे काही ऐकावे-बोलावे असे वाटत नाही. कोणी दुसऱ्या गोष्टी बोलताना दिसले, तर असा माणूस लगेच त्याची संगत सोडून निघून जातो. “सहावी पातळी कपाळात. मन या पातळीवर पोचले, की माणसाला रात्रंदिवस ईश्वराचे दर्शन होते. तरीही थोडासा ‘मी’पणा उरतोच. ते अनुपम दर्शन घडल्यावर माणूस आनंदाने वेडापिसा होतो, आणि त्याला कवटाळायला धावतो, पण कवटाळू शकत नाही. कंदिलातल्या ज्योतीसारखे असते हे: प्रकाशाला हात लावता येईल असे वाटते, पण नाही, मध्ये काच येते. डोके ही सातवी पातळी. मन तिथे पोचले, की माणसाला समाधी लागते, आणि ज्ञान्याला ब्रह्माचे प्रत्यक्ष ज्ञान होते. त्या अवस्थेत शरीर फार काळ टिकत नाही. माणसाला बाहेरच्या जगाचे भान राहत नाही, आणि तो काहीही खाऊ शकत नाही; तोंडात दूध घातले, तर ते ओघळून बाहेर येते. या पातळीवर एकवीस दिवस राहिल्यावर तो मरण पावतो.”
योगशास्त्रात शरीरात एकावर एक अशी केंद्रे मानलेली आहेत, पाठीच्या कण्याच्या तळापासून डोक्याच्या टाळूपर्यंत; त्यांच्यामधून मन वर चढते. ज्ञानी म्हणजे ज्ञानमार्गाने जाणारा, आणि ब्रह्म म्हणजे परब्रह्म. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे ते ब्राह्मसमाजाच्या सहामाही उत्सवात ब्राह्मो भक्तांशी बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता.