श्रीरामकृष्ण परमहंस · ईश्वरदर्शन
सर्व धर्मांची साधना
“एकदा मला सगळ्या धर्मांची साधना करावी लागली: हिंदू, इस्लाम आणि ख्रिस्ती. हिंदू धर्मातल्या निरनिराळ्या पंथांच्या मार्गांनीही मी गेलो: शाक्त, वैष्णव, वेदान्ती आणि इतर. आणि मला असे दिसले की सगळे एकाच देवाकडे चालले आहेत. फक्त ते वेगवेगळ्या वाटांनी येत आहेत.”
सर्व धर्मांची साधना
हे त्यांच्या स्वतःच्या साधनेविषयीचे त्यांचेच शब्द आहेत. स्वतःच्या आयुष्याच्या ज्या आठवणी त्यांनी शिष्यांना सांगितल्या, त्यांतले हे. त्या आठवणी म. यांनी लिहून ठेवल्या; म. हे त्यांच्या बोलण्याची रोजनिशी ठेवणारे शिष्य. ही हकिगत त्यांनी जशी सांगितली तशी त्यांच्या शिष्यांनी खरी मानली. साधू आणि तीर्थयात्रा यांविषयी बोलताना ते हे म्हणाले. त्यांनी नावे घेतलेले पंथ हे हिंदू उपासनेचे मोठे मार्ग आहेत. शाक्त देवाची उपासना शक्तीच्या, म्हणजे दैवी सामर्थ्याच्या, जगन्मातेच्या रूपात करतात; श्रीरामकृष्ण स्वतः कालीमंदिराचे पुजारी म्हणून आईची सेवा करत. वैष्णव विष्णूच्या रूपात, आणि त्यातही विशेषतः कृष्णाच्या रूपात, देवाची प्रेमभक्तीने उपासना करतात. वेदान्ती वेदान्ताच्या, म्हणजे ज्ञानमार्गाच्या, वाटेने जातात; हा मार्ग सर्व रूपांपलीकडचे एकमेव सत्य, ब्रह्म, शोधतो. एकच सत्य अनेक वाटांनी गाठता येते, हा विचार भारतात जुना आहे. ऋग्वेदातले एक सूक्त म्हणते की ज्ञानी लोक त्या एका सत्याला अनेक नावे देतात. श्रीरामकृष्णांनी त्यात घातलेली भर म्हणजे त्यांचा स्वतःचा दावा. ते म्हणाले की हे रस्ते त्यांनी स्वतः चालून पाहिले होते: हिंदू धर्माबाहेरचे धर्मही, आणि त्याच्या आतले पंथही. आणि प्रत्येक रस्त्याच्या शेवटी त्यांना तोच एक देव भेटला.