श्रीरामकृष्ण परमहंस · ईश्वरदर्शन
या पंख्याइतके स्पष्ट
“हा पंखा माझ्यासमोर जसा मला दिसतो आहे, अगदी तस्साच मी देवाला पाहिले आहे! आणि मी पाहिले आहे—”
या पंख्याइतके स्पष्ट
हे श्रीरामकृष्णांचे त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या महिन्यांतले शब्द आहेत. घशाच्या आजारामुळे तेव्हा त्यांना बोलणे कठीण झाले होते. ते शिष्यांबरोबर बसले होते, आणि एक शिष्य त्यांना हातपंख्याने वारा घालत होता. नरेंद्र त्यांना म्हणाला होता की सगळ्या आध्यात्मिक अवस्थांतून गेल्यावर ठाकूर आता खालच्या पातळीवर राहत आहेत. श्रीरामकृष्णांनी उत्तर दिले की कोणीतरी त्यांना खालच्या पातळीवर धरून ठेवत आहे, असे दिसते. मग त्यांनी शिष्याच्या हातातला पंखा घेतला आणि ते हे म्हणाले. हे वाक्य त्यांनी मोठ्याने पूर्ण केले नाही. त्यांनी हृदयावर हात ठेवला, आणि ते काय म्हणाले ते सांगायला नरेंद्रला सांगितले. नरेंद्र म्हणाला की त्याला नीट ऐकू आले नाही. नोंदीत असे म्हटले आहे की श्रीरामकृष्णांनी पुन्हा खूण केली. त्या खुणेचा अर्थ असा होता की ते आणि त्यांच्या अंतरीचा आत्मा एक आहेत, हे त्यांना उमगले होते. नरेंद्र म्हणाला, “हो, हो, सोऽहम्: तो मी आहे!” श्रीरामकृष्णांनी उत्तर दिले की दोघांमध्ये आता फक्त एक बारीक रेघ उरली आहे; आनंद भोगता यावा म्हणून ती ठेवली आहे. सोऽहम्, म्हणजे “तो मी आहे”, हे आत्मा आणि देव एक असल्याचे सांगणारे जुने संस्कृत वचन आहे. जे पाहिले त्याविषयीचे हे श्रीरामकृष्णांचे स्वतःचे शब्द आहेत, आणि त्यांनी जसे सांगितले तसे त्यांच्या शिष्यांनी ते खरे मानले.