श्रीरामकृष्ण परमहंस · ईश्वरदर्शन
पाण्यावर तरंगणारे लोणी
“दूध पाण्याला भेटले, की लगेच सहज त्यात मिसळून जाते. पण दुधाचे लोणी करा; मग ते पाण्यात मिसळत नाही, पाण्यावर तरंगते. जो जीव एकदा देवापर्यंत पोचला, त्याचेही तसेच असते. संसारात अजून बांधलेल्या असंख्य जिवांमध्ये तो राहील, दिवसभर घडीघडी त्यांच्या संपर्कात असेल, तरी त्यांच्या वाईट संगतीचा त्याला जराही स्पर्श होणार नाही.”
पाण्यावर तरंगणारे लोणी
दूध म्हणजे बहुतेक माणसांमध्ये असतो तसा जीव: जे भेटेल त्यात तो मिसळतो आणि त्याचाच रंग घेतो. लोणी म्हणजे देवापर्यंत पोचल्यानंतरचा तोच जीव. बदल जिवातच होतो; तो जिथे राहतो त्या जागेत नाही. श्रीरामकृष्णांच्या शिकवणीत देवापर्यंत पोचणे म्हणजे देवाला स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे. देवावर श्रद्धा ठेवणे, किंवा पुस्तकांतून वा इतरांकडून त्याच्याविषयी शिकणे, म्हणजे हे नव्हे. हे थेट जाणणे असते, आणि ते जाणणाऱ्याला बदलून टाकते. साधुसंतांची संगत धरावी आणि संसारी लोकांपासून दूर राहावे, असे भारतातले गुरू साधकाला फार पूर्वीपासून सांगत आले आहेत. मन संगतीचा रंग घेते, असे ते म्हणतात. हे वचन अशा जिवाविषयी आहे, ज्याच्यापुरता तो धोका टळला आहे. श्रीरामकृष्णांकडे येणारे अनेक जण घरदार, कुटुंब आणि कामधंदा असलेले होते; त्यांना संसार सोडता येत नव्हता. संसारात राहूनही देवाचे होता येईल का, असे ते श्रीरामकृष्णांना पुन्हा पुन्हा विचारत.